🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:38:13 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मूठाली

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मु-+ऊठ+अली

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ऊठ

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: उपघाते

अंग्रेज़ी: to hit, to push down, to throw down, to knock down

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऊठ् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. उठ् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  3. ऊठ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ऊठ् + घञ्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — ऊठ् (भ्वादिगण) · अर्थ: (उपघाते)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमऊठतात् / ऊठताद् / ऊठतुऊठताम्ऊठन्तु
मध्यमऊठ / ऊठतात् / ऊठताद्ऊठतम्ऊठत
उत्तमऊठानिऊठावऊठाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ऊठति · लिट्: ऊठाञ्चकार · लुट्: ऊठिता · लृट्: ऊठिष्यति · लोट्: ऊठतात् · लङ्: औठत् · विधिलिङ्: ऊठेत् · आशीर्लिङ्: ऊठ्यात् · लुङ्: औठीत् · लृङ्: औठिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ऊठन · ण्वुल्: ऊठकः · तृच्: ऊठिता · ण्यत्: ऊठ्यः · तव्य: ऊठितव्यः · अनीयर्: ऊठनीयः · क्त: ऊठितः · क्तवतु: ऊठितवान् · शतृ: ऊठन् · स्य-शतृ: ऊठिष्यन् · क्त्वा: ऊठित्वा · ल्यप्: प्रोठ्य · तुमुन्: ऊठितुम् · णमुल्: ऊठम् · घञ्: ऊठः · क्तिन्: ऊट्टि · क्वसु: ऊठाम्बभूवान्

अली

अर्थ: भौंरा

संस्कृत: वृश्चिकः, भ्रमरः · पर्याय: द्रुण, वृश्चिक

व्युत्पत्ति: अल्+इन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अलि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  2. अलिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. अलि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन
  4. अलि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अलि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअलिःअलीअलयः
द्वितीयाअलिम्अलीअलीन्
तृतीयाअलिनाअलिभ्याम्अलिभिः
चतुर्थीअलयेअलिभ्याम्अलिभ्यः
पञ्चमीअलेःअलिभ्याम्अलिभ्यः
षष्ठीअलेःअल्योःअलीनाम्
सप्तमीअलौअल्योःअलिषु
सम्बोधनहे अलेहे अलीहे अलयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ऊठ्
ऊठ्
ūṭh
🔵 मोनियर-विलियम्स
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उठ् or ऊठ् cl. 1. P. ओठति or ऊठति, to strike or knock down, Dhātup. ix, 54.
ऊठ् ऊठति = उठ्, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (175,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मु-ऊठसमास: मु + ऊठ् तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: ऊठ् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उठ् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन | ऊठ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ऊठ् + घञ्
अलीअलि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: अलिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | अलि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मुऊठ 📚मु 📚ऊठ् ➤ मु (बन्धन, कैद) + ऊठ् (to hit, to push down, to throw down, to knock down (अंग्रेज…)
संस्कृत: उपघाते

अली 📚 ➤ भौंरा
संस्कृत: वृश्चिकः, भ्रमरः · पर्याय: द्रुण, वृश्चिक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मु 📚महेश🟠🔵🟣🟢🟤
ऊठ् 📚or ऊठ् cl. 1. P. ओठति or ऊठति, to strike or knock down, Dhātup. ix, 54🔵
अलि 📚भौंरा । भ्रमर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अलि
बिच्छू (२.५.१५) — द्रुण, वृश्चिक
भौंरे के और नाम (२.५.३२) — द्विरेफ, पुष्पलिह्, भृंग, षट्पद, भ्रमर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
मूठालीमु + ऊठदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)
मूठालीऊठ + अलीदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

  • मु-ऊठ = मु + ऊठ तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • अली: अल्+इन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें