🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:43:37 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मूढम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मूढम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मूढम्

अर्थ: जडीभूत, मोहित

संस्कृत: पर्याय: अज्ञ, यथाजात, मूर्ख, वैधेय, बालिश

व्युत्पत्ति: मुह् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मूढ (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. मूढ (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. मूढ (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मूढ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामूढःमूढौमूढाः
द्वितीयामूढम्मूढौमूढान्
तृतीयामूढेनमूढाभ्याम्मूढैः
चतुर्थीमूढायमूढाभ्याम्मूढेभ्यः
पञ्चमीमूढात् / मूढाद्मूढाभ्याम्मूढेभ्यः
षष्ठीमूढस्यमूढयोःमूढानाम्
सप्तमीमूढेमूढयोःमूढेषु
सम्बोधनहे मूढहे मूढौहे मूढाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मूढ
मूढ
mūḍha
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मूढ mfn. stupefied, bewildered, perplexed, confused, uncertain or at a loss about (loc. or comp.), AV. &c. &c.
stupid, foolish, dull, silly, simple, Mn.; MBh. &c.
swooned, indolent, L.
gone astray or adrift, ĀśvGṛ.
driven out of its course (as a ship), R.
wrong, out of the right place (as the fetus in delivery), Suśr.
not to be ascertained, not clear, indistinct, Āpast.; R.
perplexing, confounding, VP.
मूढ m. a fool, dolt, MBh.; Kāv. &c.
मूढ m. pl. (in Sāṃkhya) N. of the elements, Tattvas.
मूढ n. confusion of mind, Sarvad.
मूढ मूढ-गर्भ &c. See col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (825,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मूढ p. p. [मुह-क्त] 1 Stupefied, infatuated; Pt. 2. 4. --2 Perplexed, bewildered; confounded, at a loss; किंकर्तव्यतामूढः ‘being at a loss what to do’; so ह्रीमूढ Me. 68. --3 Foolish, silly, dull, stupid, ignorant; अल्पस्य हेतेर्बहु हातुमिच्छन्विचारमूढः प्रतिभासि मे त्वं R. 2. 47. --4 Mistaken, erring, deceived, gone astray. --5 Abortive. --6 Confounding. --ढः A fool, blockhead, dolt, an ignorant person; मूढः परपत्ययनेयबुद्धिः M. 1. 2. --ढाः (m. pl.) An epithet of the elements in the Sāṃkhya philosophy. --Comp. --आत्मन् a. {1} stupefied in mind. {2} foolish, stupid, silly. --गर्भः {1} a dead fœtus. {2} difficult delivery. --ग्राह. {1} a wrong notion, misconception, misapprehension. {2} infatuation. --चेतन, चेतस् a. foolish, silly, ignorant; अवगच्छति मूढचेतनः प्रियनाशं हृदि शल्य [] मर्पितं R. 8. 88. --धी, --बुद्धि, मति a. foolish, stupid, silly, simple; Ki. 1. 30 --प्रभुः --श्रेष्ठः the greatest block-head. --सत्त्व a. infatuated, insane.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0873-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मूढ त्रि० मुह--क्त । १ मूर्खे अमरः । २ बाले ३ तन्द्रिते मेदि० ४ भडे हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4758,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मूढः, त्रि, (मूह + क्तः ।) मूर्खः । इत्यमरः । ३ । १ । ४८ ॥ (यथा, पञ्चदश्याम् । ७ । १० । “अन्योन्याध्यासरूपेण कूटस्थाभासयोर्वपुः । एकीभूय भवेन्मुख्यस्तत्र मूढैः प्रयुज्यते ॥”) बालः । तन्द्रितः । इति मेदिनी । ढे, ३ ॥ जडः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-755-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मूढ" आता है (18)
मुग्ध मोह या भ्रम में पड़ा हुआ । मूढ़मूर्ख बेवकूफ । अन । मूढ़ । नादान । नासमझ । लैठ । अपढ़ । जाहिल । यौ॰—मूर्खपंड…प्रमोहित मूढ़ । मूर्खविप्रमोहित मुग्ध । मूढ़ । हतबुद्धिग्राम्यबुद्धि मूढ़ । मूर्खभकुआ † वि॰ मूर्ख । मूढ़ । हतबुद्धि । बुद्धू । बेवकूफभकुवा † वि॰ भकुआ । मूढ़ । हतबुद्धिअमुंद्ध पु वि॰ मुग्ध । मूर्ख । मूढ़घनचक्कर मूर्ख । बेवकूफ । मूढ़नष्टबुद्धि मूर्ख । मूढ़ । बेवकूफ । बुद्धिहीनजल स्फूर्तिहीन । ठंढा । जड़ाग्राम्य गाँव से संबंध रखनेवाला । ग्रामीणप्रमुग्ध चेतानारहितप्रमुषित ले लेना । चुरा लेनाअविवेकी अज्ञानी । विवेकरहित । जिसे तत्वज्ञान न होचुगद उल्लू पक्षीनिरूद्ध रुका हुआ । बँधा हुआ । प्रतिबद्बचित्तभूपि योग में चित्त की अवस्थाएँ । विशेष—व्यास के अनुसार ये अवस्थाएँ पाँच हैं…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मूढम्मूढ (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मूढ (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | मूढ (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मूढम् 📚 ➤ जडीभूत, मोहित
संस्कृत: पर्याय: अज्ञ, यथाजात, मूर्ख, वैधेय, बालिश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मूढ 📚mfn. stupefied, bewildered, perplexed, confused, uncertain or at a los…🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मूढ
मूर्ख (३.१.४८) — अज्ञ, यथाजात, मूर्ख, वैधेय, बालिश

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • मूढम्: मुह् + क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें