🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:21:05 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मृदु

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मृदु

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मृदु

अर्थ: चिकना, कोमल, पतला, लचीला, सुकुमार

संस्कृत: कोमलम्, अतीक्ष्णः · पर्याय: सुकुमार, कोमल, मृदुल

व्युत्पत्ति: मृद् + कु (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मृदु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. मृदु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. मृदु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. अव्ययम्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मृदु (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामृदुमृदुनीमृदूनि
द्वितीयामृदुमृदुनीमृदूनि
तृतीयामृदुनामृदुभ्याम्मृदुभिः
चतुर्थीमृदुने / मृदवेमृदुभ्याम्मृदुभ्यः
पञ्चमीमृदुनः / मृदोःमृदुभ्याम्मृदुभ्यः
षष्ठीमृदुनः / मृदोःमृदुनोः / मृद्वोःमृदूनाम्
सप्तमीमृदुनि / मृदौमृदुनोः / मृद्वोःमृदुषु
सम्बोधनहे मृदु / हे मृदोहे मृदुनीहे मृदूनि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मृदु
मृदु
mṛdu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
स्वादु (3.3.102) प्रिय · मीठा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मृदु १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ मुद्धी]
१. जो छुने में कड़ा न हो । कोमल । मुलायम । नरम ।
२. जो सुनने में कर्कश या अप्रिय न हो । जैसे, मृदु वचन ।
३. सुकुमार । नाजुक ।
४. जो तीव्र या वेगयुक्त न हो । धीमा । मंद । जैसे, मृदु स्वर, मृदु गति ।
मृदु २ संज्ञा स्त्री॰
१. घृतकुमारी । घीकुआँर ।
२. सफेद जातिपुष्प । जुही नामक फुल का पौधा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मृदु mf(उ or वी)n. soft, delicate, tender, pliant, mild, gentle, VS. &c., &c.
weak, feeble, AV.
slight, moderate, Suśr.
slow (gait), MBh.; Kāv. &c.
(in astron.) situated in the upper apsis, Gaṇit.
मृदु m. the planet Saturn, VarBṛS.
N. of a king and various other men, VP. (cf. ग्. बिदादि)
मृदु (उ), f. Aloe Perfoliata, L.
मृदु n. softness, mildness, gentleness, MBh.; Kāv. &c. (also m., Pāṇ. ii, 2, 8, Vārtt. 3, Pat.)
मृदु [cf. Gk. βραδύς; Lat. mollis.]
मृदु &c. See col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (830,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मृदु a. [मृद्-कु] (दु or द्वी f.; [] compar, म्रदीयस्; superl. म्रदिष्ठ) 1 Soft, tender, supple, pliant, delicate; मृदु तीक्ष्णतरं यदुच्यते तदिदं मन्मथ दृश्यते त्वयि M. 3. 2; अथवा मृदु वस्तु हिंसितुं मृदुनैवारभते प्रजांतकः R. 8. 45, 57; Ś. 1. 10; 4. 10. --2 Soft, mild, gentle; न खरो न च भूयसा मृदुः R. 8. 9; बाणं कृपामृदुमनाः प्रतिसंजहार 9. 57 ‘with his mind softened with pity’; तं कृपामृदुरवेक्ष्य भार्गवं 11. 83; Ś. 6. 1; महर्षिमृदुतामगच्छत् R. 5. 54 ‘relented’; खातमूलमनिलो नदीरयैः पातयत्यपि मृदुस्तटद्रुमं 11. 76 ‘even a soft or gentle breeze’ &c. --3 Weak, feeble; सर्वथा मृदुरसौ राजा H. 3; ततस्ते मृदवोऽभूवन् गंधर्वाः शरपीडिताः Mb. --4 Moderate. --5 Blunt. --6 Slow. --दुः The planet Saturn. --दु n. Softness, gentleness. --दु ind. Softly, gently, in a sweet manner; स्वनसि मृदु कर्णांतिकचरः Ś. 1. 24; वादयते मृदु वेणुं Gīt. 5. --Comp. --अंग a. of delicate limbs. --(गी) a delicate woman. --उत्पलं the soft i. e. blue lotus. --काष्णार्यसं lead. --कोष्ठ a. having bowels which are relaxed or easily affected by medicines. --गमन a. having a gentle or lounging gait. --(ना) a goose, female swan. --चर्मिन्, --छदः, --त्वच्, --त्वचः m. a kind of birch tree. --पत्रः a rush or reed. --पर्वकः, --पर्वन् m. a reed, cane. --पुष्पः the Śirīṣa tree. --पूर्व a. gentle at first, bland, coaxing. --फलं N. of a plant (विककत). --भाषिन् a. sweet-speaking. --रोमन् m., --रोमकः a hare. --वर्गः, --गणः the group of the Nakṣatras अनुराधा, मृगशिरस्, चित्रा and रेवती. --स्पर्श a. soft to the touch. --हृदय a. kind.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0877-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मृदु त्रि० मृद--कु । १ कोमले अमरः । स्त्रियां वा ङीष् मृद्वी मदुः । सा च २ गृहकन्यायाम् । ३ चित्रानुराधा- मृगरेवतीनक्षत्ररूपे नक्षत्रगणभेदे च त्रि० ज्यो० त० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4762,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मृदुः, त्रि, (म्रद्यते म्रदितुं शक्यते इति । म्रद् + “प्रथिम्रदिभ्रस्जां संप्रसारणं सलोपश्च ।” [] उणा० १ । २९ । इति कुः ।) अतीक्ष्णः । कोमलः । इत्यमरः । ३ । १ । ७८ ॥ (यथा, -- “मृदौ ज्वरे लघौ देहे प्रचलेषु मलेषु च ।” इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे ज्वराधिकारे ॥) गृहकन्यायां स्त्री । इति राजनिर्घण्टः ॥ (पुं, नृपञ्जयराजपुत्त्रः । इति विष्णुपुराणे । ४ । २१ । ३ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-774-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मृदु" आता है (17)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मृदुमृदु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मृदु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | मृदु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मृदु 📚 ➤ चिकना, कोमल, पतला, लचीला, सुकुमार
संस्कृत: कोमलम्, अतीक्ष्णः · पर्याय: सुकुमार, कोमल, मृदुल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मृदु 📚जो छुने में कड़ा न हो । कोमल । मुलायम । नरम🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मृदु
कोमल (३.१.७७) — सुकुमार, कोमल, मृदुल
स्वादु (३.३.१०२) — प्रिय, मीठा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • मृदु: मृद् + कु (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें