🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:57:03 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मोकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मोकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मोकः

अर्थ: मुक्त करना, छोड़ना, त्याग करना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: मोक्षणे

अंग्रेज़ी: to free,to liberate,to leave, to release,to loosen,to abandon

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मोक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: मुच् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — मोक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामोकःमोकौमोकाः
द्वितीयामोकम्मोकौमोकान्
तृतीयामोकेनमोकाभ्याम्मोकैः
चतुर्थीमोकायमोकाभ्याम्मोकेभ्यः
पञ्चमीमोकात् / मोकाद्मोकाभ्याम्मोकेभ्यः
षष्ठीमोकस्यमोकयोःमोकानाम्
सप्तमीमोकेमोकयोःमोकेषु
सम्बोधनहे मोकहे मोकौहे मोकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — मुच् (तुदादिगण) · अर्थ: मुक्त करना, छोड़ना, त्याग करना (मोक्षणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथममुञ्चतिमुञ्चतःमुञ्चन्ति
मध्यममुञ्चसिमुञ्चथःमुञ्चथ
उत्तममुञ्चामिमुञ्चावःमुञ्चामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: मुञ्चति · लट् (आत्मने.): मुञ्चते · लिट्: मुमोच · लिट् (आत्मने.): मुमुचे · लुट्: मोक्ता · लुट् (आत्मने.): मोक्ता · लृट्: मोक्ष्यति · लृट् (आत्मने.): मोक्ष्यते · लोट्: मुञ्चतात् · लोट् (आत्मने.): मुञ्चताम् · लङ्: अमुञ्चत् · लङ् (आत्मने.): अमुञ्चत · विधिलिङ्: मुञ्चेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): मुञ्चेत · आशीर्लिङ्: मुच्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): मुक्षीष्ट · लुङ्: अमुचत् · लुङ् (आत्मने.): अमुक्त · लृङ्: अमोक्ष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अमोक्ष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: मोचन · ण्वुल्: मोचकः · तृच्: मोक्ता · ण्यत्: मोच्यः · तव्य: मोक्तव्यः · अनीयर्: मोचनीयः · क्त: मुक्तः · क्तवतु: मुक्तवान् · शतृ: मुञ्चन् · स्य-शतृ: मोक्ष्यन् · शानच्: मुञ्चमानः · क्त्वा: मुक्त्वा · ल्यप्: प्रमुच्य · तुमुन्: मोक्तुम् · णमुल्: मोचम् · घञ्: मोकः · क्तिन्: मुक्ति · क्वसु: मुमुच्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मोक
मोक
moka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मोक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] केंचुल [को॰] ।
मोक † २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ मोक्ष, प्रा॰ मोक्ख] मुक्ति । छूटना । उ॰— ताकहँ कहा मोक हम जाना । जो शरीर के रूप भुलाना ।—इंद्रा॰, पृ॰ १५६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मोक n. (√ 2. मुच्) the stripped-off skin of an animal, MBh. (cf. निर्-म्˚)
a quadruped, L.
a pupil, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (834,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मोकं The cast-off skin of an animal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0880-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मोकःमोक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: मुच् + घञ् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मोकः 📚 ➤ मुक्त करना, छोड़ना, त्याग करना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: मोक्षणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मोक 📚केंचुल🟠🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • मोकः: मुच् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें