🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:27:16 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मोचकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मोचकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मोचकः

अर्थ: भक्त, संन्यासी

संस्कृत: शिग्रुः · पर्याय: शोभाञ्जन, शिग्रु, तीक्ष्णगन्धक, आक्षीव

व्युत्पत्ति: मुच् + ण्वुल् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मोचक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मोचक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामोचकःमोचकौमोचकाः
द्वितीयामोचकम्मोचकौमोचकान्
तृतीयामोचकेनमोचकाभ्याम्मोचकैः
चतुर्थीमोचकायमोचकाभ्याम्मोचकेभ्यः
पञ्चमीमोचकात् / मोचकाद्मोचकाभ्याम्मोचकेभ्यः
षष्ठीमोचकस्यमोचकयोःमोचकानाम्
सप्तमीमोचकेमोचकयोःमोचकेषु
सम्बोधनहे मोचकहे मोचकौहे मोचकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मोचक
मोचक
mocaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मोचक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. छुड़ानेवाला ।
२. सेमल का पेड़ ।
३. केला ।
४. मुक्ति । मोक्ष (को॰) ।
५. विषय वासना से मुक्त सन्यासी ।
६. एक प्रकार का अपानह (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मोचक mfn. liberating, emancipating, Pañcar.
one who has abandoned all worldly passions and desires, an ascetic, devotee, L.
मोचक m. (only L.) Moringa Pterygosperma, L.
Musa Sapientum, L.
Schrebera Swietenioides, L.
मोचक n. a kind of shoe, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (835,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मोचक a. [मुच्-ण्वुल्] 1 Liberating, freeing. --2 Finally emancipated. absolved. --कः 1 A devotee, an ascetic. --2 Emancipation, deliverance. --3 A plantain tree. --4 The tree called शोभांजन.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0880-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मोचक पु० मुच--ण्वुल् । १ मोक्षे २ कदल्यां ३ शोभाञ्जने च ४ वैराग्यवति त्रि० हेमच० ५ मुष्ककवृक्षे राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4765,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मोचकः, पुं, (मोचयति संसारादिति । मुच् + णिच् + ण्वुल् ।) मोक्षः । (मुञ्चति गन्धं त्वच- मिति वा । मुच् + ण्वुल् ।) कदली । शिग्रुः । (मुञ्चति विषयानिति ।) विरागी । इति हेमचन्द्रः । ४ । २०० ॥ मुष्ककवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (मुक्तिकारके, त्रि । यथा, शिवपुराणे वायुसंहितायां पूर्व्वभागे । २ । ५१ । “अमुक्तो मोचकश्चायमकालः कालचोदकः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-786-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मोचकःमोचक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: मुच् + ण्वुल्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मोचकः 📚 ➤ भक्त, संन्यासी
संस्कृत: शिग्रुः · पर्याय: शोभाञ्जन, शिग्रु, तीक्ष्णगन्धक, आक्षीव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मोचक 📚छुड़ानेवाला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मोचक
सहजन के नाम (२.४.३१) — शोभांजन, शिग्रु, तीक्ष्णगन्धक, अक्षीव

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • मोचकः: मुच् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें