🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:29:19 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मौना

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मौनाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मौनाः

अर्थ: चुप्पी, मूकभाव

संस्कृत: पर्याय: अभाषण, तूष्णीं, तूष्णीकां

अंग्रेज़ी: (fr. मुनि) a patr. ĀśvŚr.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मौन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. मौन (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मौन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामौनःमौनौमौनाः
द्वितीयामौनम्मौनौमौनान्
तृतीयामौनेनमौनाभ्याम्मौनैः
चतुर्थीमौनायमौनाभ्याम्मौनेभ्यः
पञ्चमीमौनात् / मौनाद्मौनाभ्याम्मौनेभ्यः
षष्ठीमौनस्यमौनयोःमौनानाम्
सप्तमीमौनेमौनयोःमौनेषु
सम्बोधनहे मौनहे मौनौहे मौनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मौन
मौन
mauna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चुप रहना (2.7.38) अभाषण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मौन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. न बोलने की क्रिया या भाव । चुप रहना । चुप्पी । उ॰—संपत्ति अरु विपत्ति को मिलि चलै प्रभु तहाँ जहाँ नहिं होइ सुमिरन तिहारो । करत दंडवत मैं तुमहिं करुणाकरन कृपा करि ओर मेरे निहारो । सुनत यह बचन हरि करयो अब मौन करि कृपा तोहि पर बीर धारी । संपत्ति अरु विपत्ति को भय न होइहै तिसै सुनै जो यह कथा चित्त धारी ।—सूर (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—करना ।—रहना । मुहा॰—मौन गहना या ग्रहण करना=चुप रहना । चुप्पी साधना । न बोलना । उ॰—(क) देखत ही जेहि मौन गही अरु मौन तजे कटु बोल उचारे ।—केशव (शब्द॰) । (ख)मौन गहौं मन मारि रहों निज पीतम की कहों कौन कहानी ।— व्यंग्यार्थ (शब्द॰) । मौन खोलना=चुप रहने के उपरांत बोलना । उ॰—खिनक मौन बाँध खिन खोला । गहेसि जीभ मुख जाइ न बोला ।—जायसी (शब्द॰) । मौन तजना=चुप्पी छोड़ना । बोलने लगना । उ॰—देखत ही जेहि मौन गही अरु मौन तजे कटु बोल उचारे ।—केशव (शब्द॰) । मौन धरना या धारण करना=न बोलना । चुप होना । मौन होना । उ॰—जँह बैठी वृषभानु नंदिनी तँह आए धरि मौन । पड़े पायँ हरि चरण परसि कर छिन अपराध सलौन ।—सूर (शब्द॰) । मौन बाँधना=चुप्पी साधना । चुप हो जाना । उ॰—जो बोले सो मानिक मूँगा । नाहिं तो मौन बाँधु होइ गूँगा ।—जायसी (शब्द॰) । मौन लेना या साधना=मौन धारण करना । चुप होना । न बोलना । उ॰—जिय में न क्रोध करु जाहि अब केहू ठौर नगर जरावे जिन साध्या हम मौन है ।—हनुमन्नाटक (शब्द॰) । मौन सँभारना=मौन साधना । चुप होना ।
२. मुनियों का व्रत । मुनिव्रत ।
३. फागुन महीने का पहला पक्ष ।
४. उदासीनता । खिन्नता । अप्रफुल्लता (को॰) ।
मौन २ वि॰ [सं॰ मौनो] जो न बोले । चुप । मौनी । उ॰—(क) हमहुँ कहब अब ठकुर सुहाती । नहिं त मौन रहब दिन राती ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) इतनी सुनन नैन भरि आए प्रेम नंद के लालहि । सूरदास प्रभु रहे मौन ह्वै घोष बात जानि चालहि ।—सूर (शब्द॰) ।
मौन पु ‡ ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ मौण]
१. वरतन । पात्र । उ॰— काढ़ो कोरे कोपर हो अरु काढ़ो घी को मौन । जाति पाँति पहिराय कै सब समदि छतीसो पौन ।—सूर (शब्द॰) ।
२. डब्बा । उ॰—मानहुँ रतन मौन दुइ मूँदे ।—जायसी (शब्द॰) ।
३. मूँज आदि का बना टोकरा या पिटारा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मौन m. (fr. मुनि) a patr. ĀśvŚr.
pl. N. of a dynasty, VP.
मौन n. the office or position of a Muni or holy sage, ŚBr.; MBh.
silence, taciturnity, ChUp.; Mn.; MBh. &c. (मौनं with √ कृ, or वि-√ धा or सम्-आ-√ चर्, to observe silence, hold one's tongue).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (836,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मौनं [मुनेर्भावः अण्] Silence, taciturnity; मौनं सर्वार्थसाधनं; मौनं त्यज ‘open your lips’; मौनं समाचार ‘hold your tongue’. --Comp. --मुद्रा the attitude of silence. --व्रतं a vow of silence.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0881-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मौन न० मुनेर्भावः । वाग्व्यापारराहित्ये “उच्चारे [] मैथुने चैव प्रस्नावे दन्तधावने । स्नाने भोजनकाले च षट्सु मौनं समाचरेत्” इति स्मृतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4766-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मौनं, क्ली, (मुनेर्भाव इति । मुनि + अण् ।) शब्द- प्रयोगराहित्यम् ॥ तत्पर्य्यायः । अभाषणम् २ । तूष्णीम् ३ तूष्णीकाम् ४ । इत्यमरः । २ । ७ । ३६ ॥ (यथा, रघुवंशे । १ । २२ । “ज्ञाने मौनं क्षमा शक्तौ त्यागे श्लाघाविपर्य्ययः । गुणा गुणानुबन्धित्वात्तस्य सप्रसवा इव ॥”) कर्म्मविशेषे मौनाचरणं यथा, -- “उच्चारे मैथुने चैव प्रस्रावे दन्तधावने । स्नाने भोजनकाले च षट्सु मौनं समाचरेत् ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-789-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मौन" आता है (33)
अभाषण भाषण का अभाव । न बोलना । मौननिर्वचन मौनसंयत्वर मौन । चुपचुप जिसके मुँह से शब्द न निकले । अवाक् । मौन । खामोश । जैसे,—चुप रहो । बहु…अवाक् चुप । मौन । चुपचापनिवाकु चुप । जो आवाज न करता हो । मौनअवचस्कर मौन । चुपनिशब्द चुप । न बोलता हुआ । मौनमूकित शांत । मौननिरालाप जो बात न करता हो । आलापरहित । मौनवाग्बद्ध मौन । चुपमूनी पु संज्ञा पुं॰ चुप । मौनमोठस मौन । चुपखामोश चुप । मौनचुपकी मौन । खामोशी । क्रि॰ प्र॰—साधना । मुहा॰—चुपकीलगाना = मुँह से बात न निक…सुकूत मौन । चुप्पी । खामोशीसूकूत चुप्पी । खामोशी । मौनअनवलाप वचनशून्य । मौनखामोशी मौन । चुप्पीचुप्पी मौन । खामोशी । क्रि॰, प्र॰—साधनानिरूता पु वि॰ बिना शब्दवाला । चुप । मौनअनिर्वचन मौन । खामोशी । जोर से न बोलनाउपांशु मंद स्वर में मंत्र का जपअबोल पु वि॰नेवा रीति । दस्तूर । रवाजमष्ट संस्कारशून्य । जो भूल गया होअनबोल अनबोला । न बोलनेवालागुंगी † संज्ञा स्त्री॰चुपका हि॰गुर्रा वह रस्सी जिससे धुनिया धनुही का फरहा कसते हैंघुन्नी अपने मन का भाव गुप्त रखनेवाली । चुप्पी (स्त्री)निराखर पु † वि॰जबानबंदी किसी घटना आदि के संबंध में साक्षी स्वरूप वह कथन जो लिख लिया जाय । लिखा…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मौनाःमौन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: मौन (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मौनाः 📚 ➤ चुप्पी, मूकभाव
संस्कृत: पर्याय: अभाषण, तूष्णीं, तूष्णीकां
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (fr. मुनि) a patr. ĀśvŚr.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मौन 📚न बोलने की क्रिया या भाव । चुप रहना । चुप्पी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
मौन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें