🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:52:00 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मौन
mauna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चुप रहना (2.7.38) अभाषण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मौन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. न बोलने की क्रिया या भाव । चुप रहना । चुप्पी । उ॰—संपत्ति अरु विपत्ति को मिलि चलै प्रभु तहाँ जहाँ नहिं होइ सुमिरन तिहारो । करत दंडवत मैं तुमहिं करुणाकरन कृपा करि ओर मेरे निहारो । सुनत यह बचन हरि करयो अब मौन करि कृपा तोहि पर बीर धारी । संपत्ति अरु विपत्ति को भय न होइहै तिसै सुनै जो यह कथा चित्त धारी ।—सूर (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—करना ।—रहना । मुहा॰—मौन गहना या ग्रहण करना=चुप रहना । चुप्पी साधना । न बोलना । उ॰—(क) देखत ही जेहि मौन गही अरु मौन तजे कटु बोल उचारे ।—केशव (शब्द॰) । (ख)मौन गहौं मन मारि रहों निज पीतम की कहों कौन कहानी ।— व्यंग्यार्थ (शब्द॰) । मौन खोलना=चुप रहने के उपरांत बोलना । उ॰—खिनक मौन बाँध खिन खोला । गहेसि जीभ मुख जाइ न बोला ।—जायसी (शब्द॰) । मौन तजना=चुप्पी छोड़ना । बोलने लगना । उ॰—देखत ही जेहि मौन गही अरु मौन तजे कटु बोल उचारे ।—केशव (शब्द॰) । मौन धरना या धारण करना=न बोलना । चुप होना । मौन होना । उ॰—जँह बैठी वृषभानु नंदिनी तँह आए धरि मौन । पड़े पायँ हरि चरण परसि कर छिन अपराध सलौन ।—सूर (शब्द॰) । मौन बाँधना=चुप्पी साधना । चुप हो जाना । उ॰—जो बोले सो मानिक मूँगा । नाहिं तो मौन बाँधु होइ गूँगा ।—जायसी (शब्द॰) । मौन लेना या साधना=मौन धारण करना । चुप होना । न बोलना । उ॰—जिय में न क्रोध करु जाहि अब केहू ठौर नगर जरावे जिन साध्या हम मौन है ।—हनुमन्नाटक (शब्द॰) । मौन सँभारना=मौन साधना । चुप होना ।
२. मुनियों का व्रत । मुनिव्रत ।
३. फागुन महीने का पहला पक्ष ।
४. उदासीनता । खिन्नता । अप्रफुल्लता (को॰) ।
मौन २ वि॰ [सं॰ मौनो] जो न बोले । चुप । मौनी । उ॰—(क) हमहुँ कहब अब ठकुर सुहाती । नहिं त मौन रहब दिन राती ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) इतनी सुनन नैन भरि आए प्रेम नंद के लालहि । सूरदास प्रभु रहे मौन ह्वै घोष बात जानि चालहि ।—सूर (शब्द॰) ।
मौन पु ‡ ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ मौण]
१. वरतन । पात्र । उ॰— काढ़ो कोरे कोपर हो अरु काढ़ो घी को मौन । जाति पाँति पहिराय कै सब समदि छतीसो पौन ।—सूर (शब्द॰) ।
२. डब्बा । उ॰—मानहुँ रतन मौन दुइ मूँदे ।—जायसी (शब्द॰) ।
३. मूँज आदि का बना टोकरा या पिटारा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मौन m. (fr. मुनि) a patr. ĀśvŚr.
pl. N. of a dynasty, VP.
मौन n. the office or position of a Muni or holy sage, ŚBr.; MBh.
silence, taciturnity, ChUp.; Mn.; MBh. &c. (मौनं with √ कृ, or वि-√ धा or सम्-आ-√ चर्, to observe silence, hold one's tongue).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (836,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मौनं [मुनेर्भावः अण्] Silence, taciturnity; मौनं सर्वार्थसाधनं; मौनं त्यज ‘open your lips’; मौनं समाचार ‘hold your tongue’. --Comp. --मुद्रा the attitude of silence. --व्रतं a vow of silence.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0881-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मौन न० मुनेर्भावः । वाग्व्यापारराहित्ये “उच्चारे [] मैथुने चैव प्रस्नावे दन्तधावने । स्नाने भोजनकाले च षट्सु मौनं समाचरेत्” इति स्मृतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4766-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मौनं, क्ली, (मुनेर्भाव इति । मुनि + अण् ।) शब्द- प्रयोगराहित्यम् ॥ तत्पर्य्यायः । अभाषणम् २ । तूष्णीम् ३ तूष्णीकाम् ४ । इत्यमरः । २ । ७ । ३६ ॥ (यथा, रघुवंशे । १ । २२ । “ज्ञाने मौनं क्षमा शक्तौ त्यागे श्लाघाविपर्य्ययः । गुणा गुणानुबन्धित्वात्तस्य सप्रसवा इव ॥”) कर्म्मविशेषे मौनाचरणं यथा, -- “उच्चारे मैथुने चैव प्रस्रावे दन्तधावने । स्नाने भोजनकाले च षट्सु मौनं समाचरेत् ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-789-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मौन" आता है (33)
अभाषण भाषण का अभाव । न बोलना । मौननिर्वचन मौनसंयत्वर मौन । चुपचुप जिसके मुँह से शब्द न निकले । अवाक् । मौन । खामोश । जैसे,—चुप रहो । बहु…अवाक् चुप । मौन । चुपचापनिवाकु चुप । जो आवाज न करता हो । मौनअवचस्कर मौन । चुपनिशब्द चुप । न बोलता हुआ । मौनमूकित शांत । मौननिरालाप जो बात न करता हो । आलापरहित । मौनवाग्बद्ध मौन । चुपमूनी पु संज्ञा पुं॰ चुप । मौनमोठस मौन । चुपखामोश चुप । मौनचुपकी मौन । खामोशी । क्रि॰ प्र॰—साधना । मुहा॰—चुपकीलगाना = मुँह से बात न निक…सुकूत मौन । चुप्पी । खामोशीसूकूत चुप्पी । खामोशी । मौनअनवलाप वचनशून्य । मौनखामोशी मौन । चुप्पीचुप्पी मौन । खामोशी । क्रि॰, प्र॰—साधनानिरूता पु वि॰ बिना शब्दवाला । चुप । मौनअनिर्वचन मौन । खामोशी । जोर से न बोलनाउपांशु मंद स्वर में मंत्र का जपअबोल पु वि॰नेवा रीति । दस्तूर । रवाजमष्ट संस्कारशून्य । जो भूल गया होअनबोल अनबोला । न बोलनेवालागुंगी † संज्ञा स्त्री॰चुपका हि॰गुर्रा वह रस्सी जिससे धुनिया धनुही का फरहा कसते हैंघुन्नी अपने मन का भाव गुप्त रखनेवाली । चुप्पी (स्त्री)निराखर पु † वि॰जबानबंदी किसी घटना आदि के संबंध में साक्षी स्वरूप वह कथन जो लिख लिया जाय । लिखा…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें