🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:18:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निर्वचन
nirvacana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निर्वचन १ वि॰ [सं॰]
१. मौन ।
२. निर्दोष । निष्कलंक [को॰] ।
निर्वचन २ क्रि॰ वि॰ चुपचाप [को॰] ।
निर्वचन ३ संज्ञा पुं॰ [वि॰ निर्वचनीय]
१. उच्चारण ।
२. कहावत । लोकोक्तियाँ ।
३. शब्दसूची ।
४. निरुक्ति ।
५. प्रशंसा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. निर्—वचन mfn. not speaking, silent, Śukas.
unobjectionable, blameless, MBh.
2. निर्-˚वचन n. speaking out, pronouncing, ŚāṅkhŚr.
a saying or proverb, MBh.
interpretation, explanation, etymology, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (542,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निर्वचनं 1 Utterance, pronunciation. --2 A proverbial expression, proverb. --3 Etymological interpretation, etymology. --4 A vocabulary, an index.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0634-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्वचन न० निर् + वच--भावे ल्युट् । १ निरुक्तौ अवयवार्थ कथने । २ प्रसिद्धे च “न निर्मन्युः क्षत्रियोऽस्ति लोके निर्वचनं स्मृतम्” भा० व० २७ अ० । “सत्यं स्तेने बलं नार्य्यां राज्यं दुर्योधने तथा । इति लोके निर्वचनं लोके चरति भारत” भा० व० ३३ अ० । निर्गतं वचनं यस्य प्रा० व० । वचनशून्ये ३ तुष्णीमित्यर्थे “माल्येन तां निर्वचनं जघान” कुमा० । ४ वचनरहिते वक्तव्यताशून्ये त्रि० “येषां तडागानि महोदकाति वाप्यश्च कूपाश्च प्रतिश्रयाश्च । अन्नस्य दानं मधुरा च वाणी यमस्य ते निर्वचना भवन्ति” भा० व० १९९ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4102,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्वचनं, क्ली, (निर् + वच + भावे ल्युट् ।) निरुक्तिः । निश्चयकथनम् । यथा, श्रीभागवते । ९ । २० । ३७ । “नामनिर्व्वचनं तस्य श्लोकमेकं सुरा जगुः ॥” (प्रशंसा । यथा, महाभारते । १ । १०९ । २३ । “प्रनष्टं शान्तनोर्वंशं समीक्ष्य पुनरुद्धृतम् । ततो निर्व्वचनं लोके सर्व्वराष्ट्रेष्ववर्त्तत ॥” निर्गतं वचनं यत्र । तूष्णीम् । यथा, कुमारे । ७ । १९ । “पत्युः शिरश्चन्द्रकलामनेन स्पृशेति सख्या परिहासपूर्व्वम् । सा रञ्जयित्वा चरणौ कृताशी- र्माल्येन तां निर्वचनं जघान ॥” वाक्यातीते, त्रि, । यथा, महाभारते । ३ । १९९ । ३६ । “येषां तडागानि महोदकानि वाप्यश्च कूप्याश्च प्रतिश्रयाश्च । अन्नस्य दानं मधुरा च वाणी यमस्य ते निर्व्वचना भवन्ति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-896-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निर्वचन" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬