🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:42:29 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चुप
cupa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चुप वि॰ [सं॰ चुप (चोपन) = मौन] जिसके मुँह से शब्द न निकले । अवाक् । मौन । खामोश । जैसे,—चुप रहो । बहुत मत बोलो । क्रि॰ प्र॰—करना ।—रहना ।—साधना ।—होना । यौ॰—चुपचाप = (१) मौन । खामोश । (२) शांत भाव से । बिना चंचलता के । जैसे,—यह लड़का घड़ी भर भी चुपचाप नहीं बैठता । (३) बिना कुछ कहे सुने । बिना प्रकट किए । गुप्त रीति से । धीरे से । छिपे छिपे । जैसे,—(क) वह चुप- चाप रुपया लेकर चलता हुआ । (ख) उसने चुपचाप उसके हाथ में रुपए दे दिए । (४) निरुद्योग । प्रयत्नहीन । अयत्न- वान् । निठल्ला । जैसे—अब उठो, यह चुपचाप बैठने का समय नहीं है । चुपचुप = दे॰ चुपचाप । चुपछिनाल = (१) छिपे छिपे व्यभिचार करनेवाली स्त्री । (२) छिपे छिपे कोई काम करनेवाला । गुप्त गुंडा । छिपा रुस्तम । मुहा॰—चुप करना = (१) बोलने न देना । †(२) चुप होना । मौन रहना । जैसे,—चुप करके बैठो । चुपनाधना, चुप लगाना, चुप साधना = मौनावलंबन करना । खामोश रहना । †चुप मापना = मौन होना । चुपके से = दे॰ चुपका का मुहा॰ ।
चुप २ संज्ञा स्त्री॰ मौन । खामोशी । जैसे,—(क) सबसे भली चुप । (ख) एक चुप सौ को हरावे । उ॰ ऐसी मीठी कुछ नहीं जैसी मीठी चुप । कबीर (शब्द॰) ।
चुप ३ संज्ञा स्त्री॰ [देश॰] पक्के लोहे की वह तलवार जिसमें टूटने से बचाने के लिये एक कच्चा लोहा लगा रहता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चुप m. N. of a man g. 1. अश्वादि (चुम्प, Kāś.; -दासक, Hemac.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (400,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चुप मन्दगतौ भ्वा० पर० सक० सेट् । चोपति अचोपीत् । चुचोप । “किं स्वित् स्वप्नङ् न मिषति किं स्विज्जा- ग्रन्न चोपति” भा० व० १३३ अ० अष्टावक्रं प्रति प्रश्नः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2956,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चुप, शनैर्गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं- सकं-सेट् ।) चोपतिखञ्जः । चोपति दुष्टं राजा । इति रमानाथः । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-456-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चुप" आता है (17)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें