🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:22:34 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपांशु
upāṃśu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
एकान्त में (2.8.23) रहः
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपांशु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मंद स्वर में मंत्र का जप ।
२. मौन ।
३. सोमरस के उपहार का नाम [को॰] ।
उपांशु २ कि॰ वि॰
१. मंद स्वर में । धीरे धीरे ।
२. व्याक्तिगत रूप में । रहस्यात्मक ढंग से [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपांशु ind. (fr. √ अंश्, ‘to divide’, with उप and affix उ, T. (?) g. स्वर्-आदि, Pāṇ. i, 1, 37), secretly, in secret, RV. x, 83, 7; MBh.; Ragh. &c.
in a low voice, in a whisper, ŚBr.; AitBr.
उपांशु m. a prayer uttered in a low voice (so as not to be overheard), Mn. ii, 85; MārkP. &c.
a particular Soma oblation = उपांशु-ग्रह below, VS.; TS.; ŚBr.; KātyŚr. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (212,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपांशु ind. 1 In a low voice or whisper. --2 Secretly, in secret or private; परिचेतुमुपांशु धारणां R. 8. 18; ˚व्रतं a vow observed in secret; ˚वधमाकलय्य Mu. 2; Śi. 13. 54. --शुः 1 A prayer uttered in a low voice, muttering of prayers: जिह्वोष्ठौ चालयेत् किंचित् देवतागतमानसः । निजश्रवणयोग्यः स्यादुपांशुः स जपः स्मृतः ॥; Ms. 2. 85. --2 Hence, silence itself. --3 N. of a Soma offering. --Comp. --क्रीडित a. made the companion of (a king's) private amusements. --याजः a kind of sacrifice.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0336-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपांशु अव्य० उप + अन्श--उ । १ निर्जने “परिचेतुमुपांशु धार- णाम्” रघुः । “उपांशु विजने” मल्लि० । २ अप्रकाशे च । “जिह्वोष्ठौ चालयेत् किञ्चित् देवतागतमानसः । निजश्रवणयोग्यः स्यादुपांशुः स जपः स्मृतः इत्युक्तलक्षणे ३ मन्त्रादेर्जपभेदे पु० । जपीहि त्रिविधः नरसिंह पु० उक्तः । [] “त्रिविघो जपयज्ञःस्यात् तस्य भेदान् निबोधत । वाचि- कश्च उपांशुश्च मानसश्च त्रिधा मतः । त्रयाणां जप- यज्ञानां श्रेयान् स्यादुत्तरोत्तरः । यत्रोच्चनीचस्वरितैः स्पष्टशब्दवदक्षरैः । मन्त्रमुच्चारयेद्व्यक्तं जपःप्रोक्तः स वाचिकः । शनैरुच्चारयेन्मन्त्रमीषदोष्ठौ प्रचालयेत् । किञ्चिच्छब्दस्वरं विद्यादुपांशुः स जपःस्मृतः । धिया- यदक्षरश्रेण्या वर्ण्णाद्वर्ण्णं पदात् पदम् । शब्दार्थमा- नसाभ्यासः स उक्तोमानसोजपः” । तेन स्वरादिसुव्यक्त- वर्ण्णोच्चारणवान् वाचिकः स्वयंग्रहणयोग्यः किञ्चिच्छब्द- वान् उपांशुः । जिह्वोष्ठचालनमन्तरेण वर्ण्णार्थानुसन्धा- नवान् मानसः” आ० त० । हारीतः “यदुच्चनीचस्वरितैः शब्दैःस्पष्टं पदाक्षरैः । मन्त्रमुच्चारयेत् वाचा जपयज्ञस्तु वाचिकः । शनैरुच्चारयेन्मन्त्रं किञ्चिदौष्ठौ प्रचालयेत् । किञ्चिच्छ्रवणयोग्य स्यात् सौपांशुर्जपः स्मृतः । धिया पदाक्षरश्रेण्या अवर्ण्णमपदाक्षरम् । शब्दार्थचिन्तनाभ्यस्तं तदुक्तं मानसंस्मृतम्” “तेषामुत्तरोत्तरफलतारतम्य- माह” मनुः “विधियज्ञाजज्पयज्ञोविशिष्टोदशभिर्गुणैः । उपांशुःस्याच्छतगुणः साहस्रोमानसः स्मृतः” “उपांशु- देवतां यजत्यनिरुक्तं वा उपांशु इति शत० व्रा० ३, ३, ५, २, उक्ते ४ अनिरुक्तमात्रे ५ मौने । “उपांशु वै रेतः सिच्यते” शत० ६, २, २, २, मैथुनकाले मौनविधानात् तस्यो- पांशुत्वम् । ६ निगूढे च “अस्य त्वेकमुपांशु ब्रतम्” भा० आ० ३ अ० । परग्रहणायोग्यतया निगूढमित्यर्थः नील० क०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1343-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपांशुः, पुं, (उपगता अंशवो यत्र ।) जपभेदः । इति मेदिनी ॥ “जिह्वौष्ठौ चालयेत् किञ्चिद्देवतागतमानसः । निजश्रवणयोग्यः स्यादुपांशुः स जपः स्मृतः” ॥ इत्यागमः ॥ (निगूढे वाच्यलिङ्गः । यथा, महा- भारते । १ । ३ । १९ । “अस्य त्वेकमुपांशुव्रतं यदेनं कश्चित् ब्राह्मणः कञ्चिदर्थं अभियाचेत्तं तस्मै दद्यादयम्” ॥)
उपांशु, व्य, विजनम् । रहः । इत्यमरो मेदिनी च ॥ (यथा, रघुः ८ । १८ । “परिचेतुमुपांशु धारणां कुश- पूतं प्रवयास्तु विष्टरम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-262-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें