🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:16:24 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मौलिः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मौलिः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मौलिः

अर्थ: प्रधान, प्रमुख, सर्वोत्तम

संस्कृत: किरीटम्, संयतकेशः, शिरोमध्यस्थचूडा · पर्याय: मुकुट, किरीट, उष्णीष

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मौलि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. मौलि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मौलि (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामौलिःमौलीमौलयः
द्वितीयामौलिम्मौलीमौलीः
तृतीयामौल्यामौलिभ्याम्मौलिभिः
चतुर्थीमौलये / मौल्यैमौलिभ्याम्मौलिभ्यः
पञ्चमीमौलेः / मौल्याःमौलिभ्याम्मौलिभ्यः
षष्ठीमौलेः / मौल्याःमौल्योःमौलीनाम्
सप्तमीमौलौ / मौल्याम्मौल्योःमौलिषु
सम्बोधनहे मौलेहे मौलीहे मौलयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मौलि
मौलि
mauli
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मौलि १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी पदार्थ का सबसे ऊँचा भाग । चोटी । सिरा । चूड़ा ।
२. मस्तक । सिर ।
३. किरीट ।
४. जूड़ा । जटाजूट ।
५. अशोक का पेड़ ।
६. मुख्य वा प्रधान व्यक्ति । सरदार ।
मौलि २ संज्ञा स्त्री॰ पृथिवी । भूमि । जमीन । यौ॰—मौलिपृष्ट=मुकुट । मौलिबंध=मुकुट । राजमुकुट । किरीट । मौलिमणि=मुकुट में जड़ा हुआ रत्न । श्रेष्ठ मणि । शिरो- मणि । मौलिमुकुट=मुकुट । मौलिरत्न=दे॰ मौलिमणि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मौलि m. the head, the top of anything, Hariv.; Kāv.; Hit. &c. (मौलौ नि-√ धा, to place on the head, receive respectfully)
chief, foremost, best, Bhām.
Jonesia Asoka, L.
patr. Pravar.
pl. N. of a people, MārkP.
मौलि m. f. a diadem, crown, crest, MBh.; Kāv. &c.
a tuft or lock of hair left on the crown of the head after tonsure, a top-knot (= चूडा), Kum. (v.l.)
hair ornamented and braided round the head (= धम्मिल्ल), Veṇīs.
the earth, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (837,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मौलि a. [मूलस्यादूरभवः इञ्] Head, foremost, best; अखिलपरिमलानां मौलिना सौरभेण Bv. 1. 121. --लिः 1 The head, the crown of the head; मौलौ वा रचयांजलिं Ve. 3. 40; R. 13. 59; Ku. 5. 79. --2 The head or top of anything, top-most point; U. 2. 30. --3 The Aśoka tree. --लिः (m. f.) 1 A crown, diadem, tiara; Bv. 1. 73. --2 Hair on the crown of the head, tuft or lock of hair; जटामौलि Ku. 2. 26 (जटाजूट Malli.). --3 Braided hair, hair braided and ornamented; Ve. 6. 34; --लिः, --ली f. The earth. --Comp. --मणिः, --रत्नं a crest-jewel, a jewel worn in the crown. --मंडनं a head-ornament. --मुकुटं a crown. tiara.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0882-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मौलि पुंस्त्री० मूलस्यादूरभवः इञ् । १ चूडायां २ किरीटे ३ संयतकेशेषु अमरः ४ मस्तके हेमच० । ५ अशोकवृक्षे पु० । ६ भूमौ स्त्री मेदि० वा ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4766,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मौलिः, पुं, स्त्री, (मूल + सुतङ्गमादित्वात् इञ् ।) चूडा । (यथा, महाभारते । ९ । ५९ । ५ । “एवमुक्त्वा स वामेन पदा मौलिमुपास्पृशत् ॥ शिरश्च राजसिंहस्य पादेन समलोडयेत् ॥”) किरीटम् । (यथा, हरिवंशे । ९७ । ३० । “इयञ्च सा मया मौलिरुद्धृता वरुणालयात् ॥”) संयतकेशः । इत्यमरः । ३ । ३ । १९२ । (यथा, रघौ । ७ । ६६ । “स चापकोटीनिहितैकबाहुः शिरस्त्रनिष्कर्षणभिन्नमौलिः । ललाटबद्धश्रमवारिविन्दुः भीतां प्रियामेत्य वचो बभाषे ॥”) मस्तकम् । इति हेमचन्द्रः । ३ । २ । २३० ॥ (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ४२४ । [] “भालनयनेऽग्निरिन्दुर्मौलौ गात्रे भुजङ्गमणि- दीपाः ॥” प्रधानः । यथा, मार्कण्डेये । ५९ । १४ । “मौलयस्ते महाकायाः शाकपोतकरम्भकाः ॥”)
मौलिः, पुं, (मूलस्यादूरभवः । मूल + सुतङ्ग- मादित्वादिञ् ।) अशोकवृक्षः । इति मेदिनी ॥
मौलिः, स्त्री, (मूले जाता । मूल + इञ् ।) भूमिः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-790-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मौलिःमौलि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मौलि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मौलिः 📚 ➤ प्रधान, प्रमुख, सर्वोत्तम
संस्कृत: किरीटम्, संयतकेशः, शिरोमध्यस्थचूडा · पर्याय: मुकुट, किरीट, उष्णीष

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मौलि 📚किसी पदार्थ का सबसे ऊँचा भाग । चोटी । सिरा । चूड़ा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें