🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:14:45 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

यतिः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

यतिः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

यतिः

अर्थ: प्रतिबंध, रोक, नियंत्रण

संस्कृत: निर्जितेन्द्रिययतिः · पर्याय: यतिन्

व्युत्पत्ति: यम् + क्तिन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. यति (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. यति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — यति (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायतिःयतीयतयः
द्वितीयायतिम्यतीयतीन्
तृतीयायतिनायतिभ्याम्यतिभिः
चतुर्थीयतयेयतिभ्याम्यतिभ्यः
पञ्चमीयतेःयतिभ्याम्यतिभ्यः
षष्ठीयतेःयत्योःयतीनाम्
सप्तमीयतौयत्योःयतिषु
सम्बोधनहे यतेहे यतीहे यतयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — यति
यति
yati
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जिन्होंने इन्द्रिय-समूह को जीत लिया (2.7.47) यती
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यति संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह जिसने इंद्रियों पर विजय प्राप्त कर ली हो और जो संसार से विरक्त होकर मोक्ष प्राप्त करने का उद्योग करता हो । संन्यासी । त्यागी । योगी ।
२. भागवत के अनुसार ब्रह्मा के एक पुत्र का नाम ।
४. ब्रह्मचारी ।
५. विष्णु (को॰) ।
६. विश्वामित्र के एक पुत्र का नाम (को॰) । छप्पय के ६६ वें भेद कता नाम जिसमें ५ गुरु और १४२ लघु मात्राएँ अथवा किसी किसी के मत से ५ गुरु और १३६ लघु मात्राएँ होती हैं ।
यति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. छंदों के चरणों में वह स्थान जहाँ पढ़ते समय, उनकी लय ठीक रखने के लिये, थोड़ा सा विश्राम होता है । विराति । विश्राम । राविम ।
२. दे॰ यती ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. यति m. (for 2. and 3. See col. 2 and p. 845) a disposer, RV. vii, 13, 1 (Sāy. ‘a giver’)
‘a striver’, an ascetic, devotee, one who has restrained his passions and abandoned the world, Up.; Mn.; MBh. &c. (cf. IW. 131)
N. of a mythical race of ascetics (connected with the Bhṛgus and said to have taken part in the creation of the world), RV. &c. &c.
N. of a son of Brahmā, BhP.
of a son of Nahuṣa, MBh.; Hariv.; Pur.
of a son of Viśvāmitra, MBh.
N. of Śiva, MBh.
= निकार or कार, L.
2. यति (fr. 3. य correlative of तति; declined only in pl. nom. acc. यति), as many as (= Lat. quot), as often, how many or often, RV. (for 1. and 3. यति See col. 1 and p. 845).
3. यति f. (for 1. and 2. See p. 841, cols. 1 and 2) restraint, control, guidance, TS.; Br.
stopping, ceasing, a pause (in music), Saṃgīt.
a caesura (in prosody), Piṅg.
यति f(इ, ई). a widow, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (841,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यति pron. a. [यद्-परिमाणेऽति] (declined only in pl.; nom. acc. यति) As many, as often, how many.
यतिः f. [यम्-क्तिन्] 1 Restraint, check, control. --2 Stopping, ceasing, rest. --3 Guidance. --4 A pause in music. --5 (In prosody) A cæsura; यतिजिह्वेष्टविश्रामस्थानं कविभिरुच्यते । सा विच्छेदविरामाद्यैः पदैर्वाच्या निजेच्छया ॥ Cand. M. 1; म्रभ्नैर्यानां त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम्. --6 A widow. --तिः [यतते मोक्षाय यत्-इन्] 1 An ascetic, one who has renounced the world and controlled his passions; यथा दानं विगा हस्ती तथा ज्ञानं विना यतिः Bv. 1. 119. --2 N. of Viṣṇu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0885-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यति पु० यतते मोक्षाय यत--इन् । १ परिव्र जके संन्यासिनि अमरः । यम्यते जिह्वा यत्र यम--क्तिन् । २ छन्दोग्रन्थविख्याते जिह्वाया २ विश्रामस्थाने उच्चारणकालविच्छेदे स्त्री । सा च “क्वचित् छन्दस्यास्ते यतिरभिहिता पूर्वकृतिमिः पदान्ते सा शोभां व्रजति पदमध्ये त्यजति च” इत्याद्यु- क्त्यासुप्तिङन्तपदान्ते एव छन्दोग्रन्थानुसारेण जिह्वाया- [] विश्रामरूपाच्चारणाभावरूपा । ३ विधवायां ४ रागे ५ सन्धौ च शब्दच० ६ पाठविच्छेदे मेदि० । ७ निकारे ८ विष्णौ हेमच० । ९ वाद्याङ्गप्रबन्धभेदे सङ्गीतदा० । यद् + परि- माणे--डति । १० यत्परिमाणे त्रि० ब० व० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4771-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "यति" आता है (8)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
यतिःयति (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: यति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

यतिः 📚 ➤ प्रतिबंध, रोक, नियंत्रण
संस्कृत: निर्जितेन्द्रिययतिः · पर्याय: यतिन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
यति 📚वह जिसने इंद्रियों पर विजय प्राप्त कर ली हो और जो संसार से विरक्त होकर…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
यति

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • यतिः: यम् + क्तिन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें