🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:48:29 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

यति
yati
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जिन्होंने इन्द्रिय-समूह को जीत लिया (2.7.47) यती
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यति संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह जिसने इंद्रियों पर विजय प्राप्त कर ली हो और जो संसार से विरक्त होकर मोक्ष प्राप्त करने का उद्योग करता हो । संन्यासी । त्यागी । योगी ।
२. भागवत के अनुसार ब्रह्मा के एक पुत्र का नाम ।
४. ब्रह्मचारी ।
५. विष्णु (को॰) ।
६. विश्वामित्र के एक पुत्र का नाम (को॰) । छप्पय के ६६ वें भेद कता नाम जिसमें ५ गुरु और १४२ लघु मात्राएँ अथवा किसी किसी के मत से ५ गुरु और १३६ लघु मात्राएँ होती हैं ।
यति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. छंदों के चरणों में वह स्थान जहाँ पढ़ते समय, उनकी लय ठीक रखने के लिये, थोड़ा सा विश्राम होता है । विराति । विश्राम । राविम ।
२. दे॰ यती ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. यति m. (for 2. and 3. See col. 2 and p. 845) a disposer, RV. vii, 13, 1 (Sāy. ‘a giver’)
‘a striver’, an ascetic, devotee, one who has restrained his passions and abandoned the world, Up.; Mn.; MBh. &c. (cf. IW. 131)
N. of a mythical race of ascetics (connected with the Bhṛgus and said to have taken part in the creation of the world), RV. &c. &c.
N. of a son of Brahmā, BhP.
of a son of Nahuṣa, MBh.; Hariv.; Pur.
of a son of Viśvāmitra, MBh.
N. of Śiva, MBh.
= निकार or कार, L.
2. यति (fr. 3. य correlative of तति; declined only in pl. nom. acc. यति), as many as (= Lat. quot), as often, how many or often, RV. (for 1. and 3. यति See col. 1 and p. 845).
3. यति f. (for 1. and 2. See p. 841, cols. 1 and 2) restraint, control, guidance, TS.; Br.
stopping, ceasing, a pause (in music), Saṃgīt.
a caesura (in prosody), Piṅg.
यति f(इ, ई). a widow, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (841,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यति pron. a. [यद्-परिमाणेऽति] (declined only in pl.; nom. acc. यति) As many, as often, how many.
यतिः f. [यम्-क्तिन्] 1 Restraint, check, control. --2 Stopping, ceasing, rest. --3 Guidance. --4 A pause in music. --5 (In prosody) A cæsura; यतिजिह्वेष्टविश्रामस्थानं कविभिरुच्यते । सा विच्छेदविरामाद्यैः पदैर्वाच्या निजेच्छया ॥ Cand. M. 1; म्रभ्नैर्यानां त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम्. --6 A widow. --तिः [यतते मोक्षाय यत्-इन्] 1 An ascetic, one who has renounced the world and controlled his passions; यथा दानं विगा हस्ती तथा ज्ञानं विना यतिः Bv. 1. 119. --2 N. of Viṣṇu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0885-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यति पु० यतते मोक्षाय यत--इन् । १ परिव्र जके संन्यासिनि अमरः । यम्यते जिह्वा यत्र यम--क्तिन् । २ छन्दोग्रन्थविख्याते जिह्वाया २ विश्रामस्थाने उच्चारणकालविच्छेदे स्त्री । सा च “क्वचित् छन्दस्यास्ते यतिरभिहिता पूर्वकृतिमिः पदान्ते सा शोभां व्रजति पदमध्ये त्यजति च” इत्याद्यु- क्त्यासुप्तिङन्तपदान्ते एव छन्दोग्रन्थानुसारेण जिह्वाया- [] विश्रामरूपाच्चारणाभावरूपा । ३ विधवायां ४ रागे ५ सन्धौ च शब्दच० ६ पाठविच्छेदे मेदि० । ७ निकारे ८ विष्णौ हेमच० । ९ वाद्याङ्गप्रबन्धभेदे सङ्गीतदा० । यद् + परि- माणे--डति । १० यत्परिमाणे त्रि० ब० व० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4771-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "यति" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें