🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:15:36 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विराम
virāma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विराम संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी क्रिया या व्यापार का कुछ देर के लिये बद होना । रूकना या थमना । ठहराव । ठहरना । यो॰—विरामसंधि=युद्ध में लिप्त दोनो पक्षो की ओर कुछ समय के लिये युदध बंद करने का सपझौता । युदध बंद करने की संधि । उ॰— हंगेरी ने विरामसंधि कर ली ।—आ॰ अ॰ रा॰, पृय ५२ ।
२. चलने की थकावट दूर करने के लिये रास्ते में ठहरना । चलना रोकना । सुस्ताना । दम मारना । विश्राम । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना ।
३. वाक्य के अंतर्गत वह स्थान जहाँ बोलते समय ठहरना पड़ता हो ।
४. छंद के चरण में वह स्थान जहाँ पढ़ते समय कुछ ठहरना पड़े । यति ।
५. विष्णु का एक नाम (को॰) ।
६. अंत । समाप्ति । उपसंहार । यौ॰—विरामचिह्न=वह निशान वा चिहुन जिससे रूकाव, ठहराव या समाप्ति सूचित हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-राम m. cessation, termination, end, ŚāṅkhGṛ.; Mn. &c. (acc. with √ या or प्र-√ या, to come to an end, rest)
end of a word or sentence, stop, pause (ifc. = ending with), APrāt.; Pāṇ. &c.
end of or caesura with in a Pāda, Śrutab.
(in gram.) ‘the stop’, N. of a small oblique stroke placed under a consonant to denote that it is quiescent i.e. that it has no vowel inherent or otherwise pronounced after it (this mark is sometimes used in the middle of conjunctions of consonants; but its proper use, according to native grammarians, is only as a stop at the end of a sentence ending in a consonant)
desistence, abstention, Kāś.; Vop.
exhaustion, languor, Car.
N. of Viṣṇu, MBh.
of Śiva, Śivag.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (982,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विरामः 1 (a) Cessation, discontinuance; सुधां विना न प्रययुर्विरामं Bh. 2. 80; प्रवृत्तस्याविरामे भवंती शासितव्या Mbh. (b) Rest, repose. --2 End, termination, conclusion; रजनिरिदानीमियमपि याति विरामं Gīt. 5; U. 3. 16, Māl. 9. 34. --3 Pause, stop. --4 The stop or pause of the voice; Mk. 3. 5. --5 A small oblique stroke placed under a consonant, usually at the end of a sentence. --6 N. of Viṣṇu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0988-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विराम पु० वि + रम--घञ् । १ अवसाने, २ विरतौ, ३ निवृत्तौ च जटा० । ४ मध्ये त्रिका० ५ व्याकरणोक्ते परवर्णाभावे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4917,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विरामः, पुं, (वि + रम + घञ् ।) शेषः । निवृत्तिः । विरतिः । तत्पर्य्यायः । अवसानः २ सातिः ३ । इति जटाधरः ॥ मध्यम् ४ । इति त्रिकाण्ड- शेषः ॥ (यथा, मनौ । २ । ७३ । “अध्येष्यमाणन्तु गुरुं नित्यकालमतन्द्रितः । अधीष्व भो इति ब्रूयात् विरामोऽस्त्वितिचार- मेत् ॥”) परवर्णाभावः । इति व्याकरणम् ॥ (यथा, पाणिनौ । १ । ४ । ११० । “विरामोऽवसानम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-419-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विराम" आता है (20)
अवरति विरामअवसान विराम । ठहराव । समाप्ति । अंतउपराम त्याग । उदासीनता । विरामअपशम विराम । अंत । समाप्तिविनिवर्ति विराम । निर्वृत्तिबिरम विराम । अटकाव । विलबसदन रहने का स्थान । घर । मकानवियम संयम । इंद्रियदमनआश्वास सांत्वना । दिलासा । तसल्ली । आशाप्रदान । २ किसी कथा का एक भागविश्राम अधिक समय तक कोई काम या परिश्रम करने के कारण थक जाने पर रुकना या ठहरना …व्यवच्छेद पृथक्ता । पार्थक्य । अलगावआरमण हर्ष या आनंद मनानाविश्रांति विश्राम । आरामव्यपाश्रय आश्रयस्यानव्यावृत् प्रधानतारंति केलि । क्रीड़ाविश्रमण आराम । विश्रामसकता शक्ति । ताकतमुकाम ठहरने का स्थान । टिकान । पड़ावसुकून सन्नाटा
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें