🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:45:39 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

यत्नः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

यत्नः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

यत्नः

अर्थ: प्रयत्न, चेष्टा, प्रयास, कोशिश, उद्योग

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. यत्न (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — यत्न (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायत्नःयत्नौयत्नाः
द्वितीयायत्नम्यत्नौयत्नान्
तृतीयायत्नेनयत्नाभ्याम्यत्नैः
चतुर्थीयत्नाययत्नाभ्याम्यत्नेभ्यः
पञ्चमीयत्नात् / यत्नाद्यत्नाभ्याम्यत्नेभ्यः
षष्ठीयत्नस्ययत्नयोःयत्नानाम्
सप्तमीयत्नेयत्नयोःयत्नेषु
सम्बोधनहे यत्नहे यत्नौहे यत्नाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — यत्न
यत्न
yatna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यत्न संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नैयायिकों के अनुसार रूप आदि २४ गुणों के अंतर्गत एक गुण जो तीन प्रकार का होता है— प्रवृत्ति, निवृत्ति और, जीवनयोनि ।
२. उद्योग । प्रयत्न । कोशिश ।
३. उपाय । तदबीर । उ॰— पाछे पृथु को रूप हरि लीन्हों नाना रस दहि काढ़ै । तापर रचना रची विधाता बहु विधि यत्नन बाढै़ ।— सूर (शब्द॰) ।
४. रक्षा का आयोजन । हिफाजत । जैसे,—इस वस्तु को बड़े यत्न से रखना ।
५. रोगशांति का उपाय । चिकिस्ता । उपचार ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यत्न m. activity of will, volition, aspiring after, Kaṇ.; Bhāṣāp.
performance, work, Bhar.
(also pl.) effort, exertion, energy, zeal, trouble, pains, care, endeavour after (loc. or comp.), Mn.; MBh. &c. (यत्नं with √ कृ, आ-√ स्था, समा-√ स्था, आ-√ धा and loc. or inf., ‘to make an effort or attempt’, ‘take trouble or pains for’; यत्नेन or ˚त्नैस्, ‘with effort’, ‘carefully’, ‘eagerly’, ‘strenuously’ [also यत्न ibc.]; यत्नेनापि, ‘in spite of every effort’; यत्नैर् विना, ‘without eff˚’; यत्नात्, with or notwithstanding eff˚; महतो यत्नात् ‘, with great eff˚’, ‘very carefully’)
a special or express remark or statement, ĀpŚr., Sch.
यत्न यत्य. See p. 841, cols. 1 and 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (841,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यत्नः [यत्-भावे नङ्] 1 An effort, exertion, attempt, endeavour, trial; यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोषः H. Pr. 31; Bh. 2. 5. --2 Diligence, assiduity, perseverance. --3 Care, zeal, watchfulness, vigilance; महान्हि यत्नस्तव देवदारौ R. 2. 56; प्रतिपात्रमाधीयतां यत्नः Ś. 1. --4 Pains, trouble, labour, difficulty; शेषांगनिर्माणविधौ विधातुर्लावण्य उत्पाद्य इवास यत्नः Ku. 1. 35, 7. 66; R. 7. 14. (यत्नेन ind. with great effort, diligently, carefully. यत्नतः carefully, zealously, sedulously; Bh. 2. 99. यत्नात् {1} with great effort. {2} diligently, vigorously, zealously. {3} in spite of every effort. {4} necessarily.). --Comp. --आक्षेपः (in Rhet.) an objection raised even though there be an attempt to stop it.
यत्त, यत्न See under यत्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0885-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यत्न पु० यत--भावे नङ् । १ आयासे २ उद्योगे वैशेषिकोक्ते प्रवृत्ति- निवृत्तिजीवनयोनिरूपत्रैविध्यापन्ने ३ गुणभेदे च । स च आत्मगुणः इति नैयाविकादयः चित्तगुण इति सांख्यवै- दान्तिकाः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4771,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यत्नः, पुं, (यत + “यजयाचयतविच्छप्रच्छरक्षो नङ् ।” ३ । ३ । ९० । इति नङ् ।) रूपादि- चतुर्व्विंशतिगुणान्तर्गतगुणविशेषः । स च त्रिविधः । प्रवृत्तिः १ निवृत्तिः २ जीवन- योनिः ३ । यथा, -- “प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च तथा जीवनयोनयः । एवं प्रयत्नत्रैविध्यं तान्त्रिकैः परिकीर्त्तितम् ॥” तेषां कारणं यथा, -- “चिकीर्षा कृतिसाध्येष्टसाधनत्वमतिस्तथा । उपादानस्य चाध्यक्षं प्रवृत्तौ जनकं भवेत् ॥ निवृत्तिस्तु भवेद्द्वेषाद्द्विष्टसाधनताधियः । यत्नो जीवनयोनिस्तु सर्व्वदातीन्द्रियो भवेत् । शरीरे प्राणसञ्चारे कारणं तत् प्रकीर्त्तितम् ॥” इति भाषापरिच्छेदः ॥ उद्योगः । यथा, -- “उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मी- र्दैवेन देयमिति कापुरुषा वदन्ति । दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोषः ॥” इति हितोपदेशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-011-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "यत्न" आता है (8)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
यत्नःयत्न (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

यत्नः 📚 ➤ प्रयत्न, चेष्टा, प्रयास, कोशिश, उद्योग

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
यत्न 📚नैयायिकों के अनुसार रूप आदि २४ गुणों के अंतर्गत एक गुण जो तीन प्रकार क…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें