🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:50:10 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

यथार्ह

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

यथार्ह

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

यथार्ह

अर्थ: गुणों के अनुसार अधिकारी

व्युत्पत्ति: यथा-अर्ह

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. यथार्ह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. यथार्ह (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — यथार्ह (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायथार्हःयथार्हौयथार्हाः
द्वितीयायथार्हम्यथार्हौयथार्हान्
तृतीयायथार्हेणयथार्हाभ्याम्यथार्हैः
चतुर्थीयथार्हाययथार्हाभ्याम्यथार्हेभ्यः
पञ्चमीयथार्हात् / यथार्हाद्यथार्हाभ्याम्यथार्हेभ्यः
षष्ठीयथार्हस्ययथार्हयोःयथार्हाणाम्
सप्तमीयथार्हेयथार्हयोःयथार्हेषु
सम्बोधनहे यथार्हहे यथार्हौहे यथार्हाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — यथार्ह
यथार्ह
yathārha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यथार्ह वि॰ [सं॰]
१. योग्यता या पात्रता के अनुसार ।
२. उचित । न्याय्य ।
३. मनपसंद [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यथा˚र्ह (˚थार्˚), mfn. as deserving, having suitable dignity, MBh.
accordant with merit or deserts, as is fit or right, appropriate, R.; Kathās.
यथा—˚र्ह ind. ibc. acc˚ to merit or dignity or worth, suitably, fitly (-कृत-पूज mfn. honoured acc˚ to m˚), Kauś.; PārGṛ.; Mn. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (843,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यथार्ह अव्य० अर्हं योग्यतामनतिक्रम्य अव्ययी० । १ यथा- योग्यत्वे ततः अर्श आद्यच् । २ सत्यभूते पदार्थे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4771,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यथार्हं, व्य, क्ली, (अर्हं योग्यमनतिक्रम्य इत्य- व्ययीभावः ।) यथायोग्यम् । यथा, -- “कृत्वा तु तौ यथान्यायं यथार्हन्तेन संविदम् । उपविष्टौ कथाः काश्चिच्चक्रतुर्व्वैश्यपार्थिवौ ॥” इति देवीमाहात्म्यम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-012-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
यथार्हयथार्ह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: यथार्ह (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

यथार्ह 📚 ➤ गुणों के अनुसार अधिकारी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
यथार्ह 📚योग्यता या पात्रता के अनुसार🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • यथार्ह = यथा + अर्ह अव्ययीभाव (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें