🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:29:50 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

यदि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

यदि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

यदि

अर्थ: अगर, जो

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — यदि
यदि
yadi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यदि एक चोंगे में कोई बात कही जायगी और दूसरे चोंगे में (जो दूर पर होगा) किसी का कान लगा होगा तो वह बात सुनाई पडे़गी । पर यह युक्ति थोडी़ ही दूर के लिये काम दे सकती है । अधिक दूर के लिये बिजली के प्रवाह का सहारा लिया जाता है । चुंबक की एक छड़, जिसमें रेशम (या और कोई ऐसा पदार्थ जिससे होकर बिजली का प्रवाह न जा सके) से लिपटा हुआ ताँवे का तार कमानी की तरह घुमाकर जडा़ रहता है, एक नली के भीतर बैठाई रहती है । चुंबक के एक छोर के पास लोहे का एक पत्तर बँधा रहता है । यह पत्तर काठ की खोली में रहता है—जिसका मुँह एक ओर चोंगे की तरह खुला रहता है । इस प्रकार दो चोगों की आवश्यकता टेलीफोन में होती है एक बोलने के लिये, दूसरा सुनने के लिये । इन दोनों चोंगों के बीच तार लगा रहता है । शब्द वायु में उत्पन्न तरंग या कंप मात्र हैं । मुँह से निकला हुआ शब्द चोंगे के भीतर की वायु को कंपित करता है जिसके कारण बँधे हुए लोहे के पत्तर में भी कंप होता है अर्थात् वह आगे पीछे जल्दी जल्दी हिलता है । इस हिलने से चुंबक की शक्ति एक बार घटती और एक बार बढ़ती रहती है । इस प्रकार तार की मंडलाकार कमानी के एक बार एक ओर दूसरी बार दूसरी ओर बिजली उत्पन्न होती रहती है । इसी बिजली के प्रवाह द्वारा बहुत दूर के स्थानों पर भी शब्द पहुँचाया जाता है । टेलिफोन के द्वारा स्थल पर हजारों कोस दूर तक की और समुद्र में सैकड़ों कोस तक की कही बातें सुनाई पड़ती है ।
यदि अव्य॰ [सं॰] अगर जो । विशेष— इस अव्यय का उपयोग वाक्य के आरंभ में संशय अथवा किसी बात की अपेक्षा सूचित करने के लिये होता है । जैसे— (क) यदि वे न आए तो? । (ख) यदि आप कहें तों में देदूँ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यदि ind. (in Veda also यदी, sometimes यदि चित्, यदि ह वै, यदीत्, यद्य् उ, यद्य् उ वै) if, in case that, RV. &c. &c. In the earlier language यदि may be joined with Indic. Subj. or Leṭ Pot., or Fut., the consequent clause of the conditional sentence being generally without any particle. In the later language यदि may be joined with Pres. (followed in cons˚ cl˚ by another Pres., e.g. यदि जीवति भद्राणि पश्यति, ‘if he lives he beholds prosperity’, or by fut. or by Impv. or by Pot. or by no verb) ; or it may be joined with Pot. (e.g. यदि राजा दण्डं न प्रणयेत्, ‘if the king were not to inflict punishment’, followed by another Pot. or by Cond. or by Pres. or by Impv. or by fut. or by no verb); or it may be joined with fut. (e.g. यदि न करिष्यन्ति तत्, ‘if they will not do that’, followed by another fut. or by Pres. or by Impv. or by no verb); or it may be joined with Cond. (e.g. यद्य् अनुज्ञाम् अदास्यत्, ‘if he should give permission’, followed by another Cond. or by Pot. or by aor.); or it may be joined with aor. (e.g. यदि प्रजा-पतिर् न वपुर् अर्स्राक्षीत्, ‘if the Creator had not created the body’, followed by Cond. or by Pot. or by pf.); or it may be joined with Impv. or even with pf. (e.g. यद्य् आह, ‘if he had said’). There may be other constructions, and in the consequent clauses some one of the following may be used: अथ, अत्र, तद्, तेन, ततस्, ततः परम्, तदा, तर्हि, तदानीम्. Observe that यदि may sometimes = ‘as sure as’ (esp. in asseverations, followed by Impv. with or without तथा or तेन or followed by Pot. with तद्), MBh.; Kāv. &c.; or it may = ‘whether’ (followed by Pres. or Pot. or no verb, e.g. यदि-न वा, ‘whether-or not’, and sometimes किम् is added), ib.; or it may = ‘that’ (after verbs of ‘not believing’ or ‘doubting’, with Pres. or Pot., e.g. नाशंसे यदि जीवन्ति, ‘I do not expect that they are alive’, cf. Pāṇ. iii, 3, 147, Sch.); or if placed after दुष्करं or कथं चिद् it may = ‘hardly’, ‘scarcely’, MBh.; R.; or it may = ‘if perchance’, ‘perhaps’ (with Pot. with or without इति, or with fut. or pres.), MBh.; Kāv. &c. The following are other combinations: यदि तावत्, ‘how would it be if’ (with Pres. or Impv.)
यदि नाम, ‘if ever’
यदि चेत् (चेत् being added redundantly) = ‘if’ (e.g. यदि चेत् स्यात्, ‘if it should be’)
पुरा यदि = ‘before’ (e.g. पुरा यदि पश्यामि, ‘before that I see’)
यद्य् अपि (rarely अपि यदि), ‘even if’, ‘although’ (followed by तथापि or तद् अपि or sometimes by no particle in the correlative clause)
यदि — यदि च-यद्य् अपि, ‘if — and if — if also’
यदि — यदि-वा, or यदि वा — यदि वा, or यदि वा — यदि, or यदि वा — वा, or वा — यदि वा, or यद् वा — यदि वा, ‘if — or if’, ‘whether — or’
यदि वा — न वा, ‘whether — or not’
वा — यदि वा — यदि वा-तथापि, ‘whether — or — or — yet’
वा यदि = ‘or if’, ‘or rather’
यदि वा id. or = ‘yet’, ‘however’.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (844,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यदि ind. 1 If, in case (showing condition, and in this sense generally used with the potential mood, but sometimes also with the future or present tense; it is usually followed by तर्ही and sometimes by ततः, तदा, तद् or अत्र); प्राणैस्तपोभिरथवाभिमतं मदीयैः कृत्यं घटेत सुहृदो यदि तत्कृतं स्यात् ॥ Māl. 1. 9; वदासे यदि किंचिदपि दंतरुचिकौमुदी हरति दरतिमिरमतिघोरं Gīt. 10; यत्ने कृते यदि न सिद्ध्यति कोत्र (= कस्तर्हि) दोषः H. Pr. 31. --2 Whether, if; वद प्रदोषे स्फुटचंद्रतारका विभावरी यद्यरुणाय कल्पते Ku. 5. 44. --3 Provided that, when. --4 If perchance, perhaps; यदि तावदेवं क्रियतां ‘perhaps you might do so’; पूर्वं स्पृष्टं यदि किल भवेदंगमेभिस्तवेति Me. 107; Y. 3. 104 (यद्यपि means ‘though’, ‘although;’ Śi. 16. 82; Bg. 1. 38; Ś. 1. 31; यदिवा or; यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः Bg. 2. 6; Bh. 2. 83; or perhaps, or rather, and if necessary; oft. expressed by the reflexive pronoun: U. 1. 12; 4. 5.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0888-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यदि अव्य० यद् + णिच्--इन् णिलोपः । १ पक्षान्तरे अमरः । २ सम्भावनायाम् ३ गर्हायां ४ विकल्पे च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4771,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यदि, व्य, पक्षान्तरम् । सम्भावना । तत्पर्य्यायः । चेत् २ यद्युवा ३ । यथा, -- “यदीच्छेद्बिपुलान् भोगान् चन्द्रसूर्य्यग्रहोपमान् । प्रातःस्नायी भवेन्नित्यं द्बौ मासौ माघफाल्गुनौ ॥” इति मलमासतत्त्वम् ॥ “अपि चेत् सुदुराचारो भजते मामन्यभाक् । साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः ॥” इति श्रीभगवद्गीता ॥ “यद्युवाल्पतरसम्भारः स्यादपि पशुनैव कुर्य्यात् इति । यद्युवेति निपातसमुदायो यद्यर्थे ।” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-013-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "यदि" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
यदिअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

यदि 📚 ➤ अगर, जो

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
यदि 📚एक चोंगे में कोई बात कही जायगी और दूसरे चोंगे में (जो दूर पर होगा) किस…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें