🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:03:06 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

यन्तृ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

यन्तृ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

यन्तृ

अर्थ: निदेशक, राज्यपाल, शासक

संस्कृत: पर्याय: नियन्तृ, प्राजितृ, सूत, क्षन्त्रृ, सारथि

अंग्रेज़ी: restraining, limiting, withholding from (loc.), Āpast.

व्युत्पत्ति: यम् + तृच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. यन्तृ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. यन्तृ (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. यन्तृ (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — यन्तृ (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायन्तृयन्तृणीयन्तॄणि
द्वितीयायन्तृयन्तृणीयन्तॄणि
तृतीयायन्तृणा / यन्त्रायन्तृभ्याम्यन्तृभिः
चतुर्थीयन्तृणे / यन्त्रेयन्तृभ्याम्यन्तृभ्यः
पञ्चमीयन्तृणः / यन्तुःयन्तृभ्याम्यन्तृभ्यः
षष्ठीयन्तृणः / यन्तुःयन्तृणोः / यन्त्रोःयन्तॄणाम्
सप्तमीयन्तृणि / यन्तरियन्तृणोः / यन्त्रोःयन्तृषु
सम्बोधनहे यन्तृ / हे यन्तःहे यन्तृणीहे यन्तॄणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — यन्तृ
यन्तृ
yantṛ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यन्तृ mfn. restraining, limiting, withholding from (loc.), Āpast.
fixing, establishing, RV.; AV.; VS. (f. यन्त्री)
granting, bestowing, RV.
यन्तृ m. (ifc. also ˚तृक) a driver (of horses or elephants), charioteer, ib. &c. &c.
a ruler, governor, manager, guide, RV.; Hariv.
यन्तारः among the याच्ञा-कर्माणः, Naigh. iii, 19.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (845,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यंतृ a [यम्-तृच्] 1 Restraining, curbing, controlling. --2 Guiding, directing. --m. 1 A director, governor, ruler. --2 A driver (as of an elephant, carriage &c.); coachman, charioteer; यंता गजस्याभ्यपतद्गजस्थं R. 7. 37; अथ यंतारमादिश्य धुर्यान् विश्रामयेति सः 1. 54. --3 An elephantdriver or rider.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0888-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यन्तृ पु० यम--तृच् । १ सारथौ २ हस्तिपके च अमरः । ३ सयमयुक्ते त्रि० हेमच०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4771,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
यन्तृयन्तृ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: यम् + तृच्)
अन्य सम्भावना: यन्तृ (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | यन्तृ (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

यन्तृ 📚 ➤ निदेशक, राज्यपाल, शासक
संस्कृत: पर्याय: नियन्तृ, प्राजितृ, सूत, क्षन्त्रृ, सारथि
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): restraining, limiting, withholding from (loc.), Āpast.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
यन्तृ 📚mfn. restraining, limiting, withholding from (loc.), Āpast🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • यन्तृ: यम् + तृच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें