🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:57:04 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

यमक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

यमक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

यमक

अर्थ: प्रतिबंध, रोक

व्युत्पत्ति: यम + स्वार्थे

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. यमक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. यमक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — यमक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायमकःयमकौयमकाः
द्वितीयायमकम्यमकौयमकान्
तृतीयायमकेनयमकाभ्याम्यमकैः
चतुर्थीयमकाययमकाभ्याम्यमकेभ्यः
पञ्चमीयमकात् / यमकाद्यमकाभ्याम्यमकेभ्यः
षष्ठीयमकस्ययमकयोःयमकानाम्
सप्तमीयमकेयमकयोःयमकेषु
सम्बोधनहे यमकहे यमकौहे यमकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — यमक
यमक
yamaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यमक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक प्रकार का शब्दासंकार या अनुप्रास जिसमें एक ही शब्द कई बार आता है; पर हर बार उसके अर्थ भिन्न भिन्न होते हैं । उ॰— कनक कनक तें सौगुनो मादकता अधिकाइ । यहाँ एक कनक का अर्थ सोना और दूसरे का धूतरा है ।
२. एक वृत्त का नाम, जिसके प्रत्येक चरण में एक नगण और दो लघु मात्राएँ होती हैं ।
३. सेना का एक प्रकार का व्यूह या जमाव ।
४. वे दो बालक जो एक साथ ही उत्पन्न हुए हो । यमज । जोड़ ।
५. संयम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यमक mfn. twin, doubled, twofold, MBh.
यमक m. a religious obligation or observance (= व्रत), L.
(scil. स्नेह) two similar greasy substances, oil and ghee, Suśr.
यमक m. or n. restraint, check (= यम), L.
यमक n. (in med.) a double band or bandage, Suśr.
(in rhet.) the repetition in the same stanza of words or syllables similar in sound but different in meaning, paronomasia (of which various kinds are enumerated), Kāvyād.; Vām. &c. (cf. IW. 457)
a kind of metre, Col.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (846,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यमक a. [यम-स्वार्थे क] 1 Twinborn, twin. --2 Twofold, double. --कः 1 A restraint, check. --2 A twin; one of a pair, a fellow. --3 A great moral or religious duty; see यम (4). --कं 1 A double bandage. --2 (In Rhet.) Repetition in the same stanza (in any part of it) of words or syllables similar in sound, but different in meaning, a kind of rhyme, (of which various kinds are enumerated; see Kāv. 3. 2-52); आवृत्तिं वर्णसंघातगोचरां यमकं विदुः Kāv. 1. 61, 3. 1; S. D. 640.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0889-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यमक न० शब्दालङ्कारभेदे अलङ्कारशब्दे ३८९ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4774,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यमकं, क्ली, (यमं युग्मभावं कायति प्राप्नीतीति । कै + कः ।) शब्दालङ्कारः । तस्य लक्षणादि यथा, -- “सत्यर्थे पृथगर्थायाः स्वरव्यञ्जनसंहतेः । क्रमेण तेनैवावृत्तिर्यमकं विनिगद्यते ॥ अत्र द्वयोरपि पदयोः क्वचित् सार्थकत्वं क्वचिन्निरर्थकत्वं क्वचिदेकस्य सार्थकत्वमपरस्य निरर्थकत्वमत उक्तं सत्यर्थ इति । तेनैव क्रमेणेति दमो मोद इत्यादेर्विभक्तविषयत्वं सूचितम् । एतच्च पदपादार्द्धश्लोकावृत्तित्वेन पादाद्यावृत्तेश्चानेकविषयतया प्रभूततमभेदं दिङ्मात्रमुदाह्रियते । ‘नवपलाशपलाशवनं पुरः स्फुटपरागपरागतपङ्कजम् । मृदुलतान्तलतान्तमलोकयत् ससुरभिं सुरभिं सुमनोभरैः ॥’ इति माघे । ६ । २ ॥ अत्र पदावृत्तिः पलाशपलाशेति सुरभिं सुरभिमित्यत्र च द्वयोः सार्थकत्वम् । लतान्त- लतान्तेत्यत्र प्रथमस्य निरर्थकत्वं परागपरागे- त्यत्र द्वितीयस्य एवमन्यत्राप्युदाहार्य्यम् । यम- कादौ भवेदैक्यं डलोर्ब्बबोर्लरोस्तथा । इत्युक्त- नयात् । भुजलतां जडतामबलाजन इत्यत्र न यमकत्वहानिः ।” इति साहित्यदर्पणे दशमः परिच्छेदः । १० ॥ (यमकालङ्कारस्तु युग्मपाद- यमकायुग्मपादयमकाद्यन्तयमक-पादमध्ययमक- पादान्तयमक-पादादियमक-पादादिमध्ययमक- पादाद्यन्तयमक-मध्यान्तयमक-काञ्चीयमकगर्भ- यमकचक्रबालयमकपुष्पयमकमहायमकमिथुन- यमकवृन्तयमकविपथयमकसमुद्गयमकसर्व्वयमक यमकावलीभेदात् बहुविधः । तत्तल्लक्षणोदाह- रणादिकं भट्टिकाव्ये दशमसर्गे यमकचक्रे काव्या- दर्शे दशमपरिच्छेदे च द्रष्टव्यम् ॥ व्यूहविशेषः । यथा, महाभारते । ४ । ५५ । ४२ । “ततो विराटस्य सुतः सव्यमावृत्य वाजिनः । यमकं मण्डलं कृत्वा तान् योधान् प्रत्यवारयत् ॥” “यमकं शत्रणां निरोधकं मण्डलं कृत्वा ।” इति तट्टीकायं नीलकण्ठः ॥ सदृशम् । यथा, महा- भारते । ३ । १९ । ८ । “मण्डलानि विचित्राणि यमकानीतराणि च । सव्यानि च विचित्राणि दक्षिणानि च सर्व्वशः ॥” “यमकानि सदृशानि ।” इति तट्टीकायां नील- कण्ठः ॥) त्रि, यमजः । इति मेदिनी । के, १४२ ॥
यमकः, पुं, (यम् + भावे घञ् । स्वार्थे कन् ।) संयमः । इति मेदिनी । के, १४२ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-019-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
यमकयमक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: यम् + ण्वुल्)
अन्य सम्भावना: यमक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

यमक 📚 ➤ प्रतिबंध, रोक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
यमक 📚एक प्रकार का शब्दासंकार या अनुप्रास जिसमें एक ही शब्द कई बार आता है; प…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • यमक: यम् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें