🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:19:56 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

यमजयी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

यम-+जयी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

जयी

अर्थ: विजेता, पराजेता

व्युत्पत्ति: जेतुं शीलमस्य- जि +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जयिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. जयिन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — जयिन् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजयीजयिनौजयिनः
द्वितीयाजयिनम्जयिनौजयिनः
तृतीयाजयिनाजयिभ्याम्जयिभिः
चतुर्थीजयिनेजयिभ्याम्जयिभ्यः
पञ्चमीजयिनःजयिभ्याम्जयिभ्यः
षष्ठीजयिनःजयिनोःजयिनाम्
सप्तमीजयिनिजयिनोःजयिषु
सम्बोधनहे जयिन्हे जयिनौहे जयिनः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जयिन्
जयिन्
jayin
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जयिन् mfn. (Pāṇ. iii, 2, 157) conquering, conqueror (chiefly ifc.), MBh. 3459; Hariv.; R.; BhP.
victorious (in battle, MBh.; Ragh.; VarBṛS.; BhP.; in a lawsuit, Yājñ. ii; in planetary opposition, Sūryas. vii, 21 ff.; in playing at dice, Kathās. cxxi; in sport, BhP. x)
ifc. removing, Bālar.
= ˚य-कृत्, Pañcat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (413,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जयिन् a. [जि शीलार्थे इनि] 1 Conquering, vanquishing; विरूपाक्षस्य जयिनीस्ताः स्तुवे वामलोचनाः Vb. 1. 2. --2 Successful, winning a law-suit; Y. 2. 79. --3 Fascinating, captivating, subduing the heart; जगति जयिनस्ते ते भावा नवेंदुकलादयः Māl. 1. 36. --m. A victor, a conqueror; पौरस्त्यानेवमाक्रामंस्तांस्ताञ्जनपदाञ्जयी R. 4. 34.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0513-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जयिन् त्रि० जि--शीलार्थे इनि । जयशीले । “उद्यता जयिनि कामिनीमुखे तेन साहसमनुष्ठितं पुनः” काव्यप्र० “जगति जयिनस्तेते भावा नवेन्दुकलादयः” सा० द० । “पौरस्त्यानेवमाक्रामन् तांस्तान् जनपदान् जयी” रघुः स्त्रियां ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3057,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
यम-जयीसमास: यम + जयिन् तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: जयिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: जयिन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

यमजयी 📚यम 📚जयिन् ➤ यम (उपवास रखना, न खाना) + जयिन् (विजेता, पराजेता)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
यम 📚एक साथ उत्पन्न बच्चों का जोड़ा । यमज🟠🔵🟣🟢🟤
जयिन् 📚mfn. (Pāṇ. iii, 2, 157) conquering, conqueror (chiefly ifc.), MBh. 345…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
यम
यम के और नाम (१.१.७१) — कृतान्त, यमुनाभ्राता, शमन, यमराज, काल, दण्डधर, श्राद्धदेव, वैवस्वत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • यमजयी = यम + जयी तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें