🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:19:46 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

यवशक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

यव-+शक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

शक

अर्थ: एक जन जाति का नाम जो भारत के उतर-पश्चिमी सीमांत पर बसी हुई थी। संस्कृत के श्रेण्य साहित्य में इसका उल्लेख मिलता है। सिधियंस से इसकी एकरुपता मानी जाती है।

व्युत्पत्ति: एक जन जाति का नाम जो भारत के उतर-पश्चिमी

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. शकन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. शक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: शक् + अच्
  4. शकन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. शकन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशकःशकौशकाः
द्वितीयाशकम्शकौशकान्
तृतीयाशकेनशकाभ्याम्शकैः
चतुर्थीशकायशकाभ्याम्शकेभ्यः
पञ्चमीशकात् / शकाद्शकाभ्याम्शकेभ्यः
षष्ठीशकस्यशकयोःशकानाम्
सप्तमीशकेशकयोःशकेषु
सम्बोधनहे शकहे शकौहे शकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — शक
शक
śaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक प्राचीन जाति । विशेष—पुराणों में इस जाति की उत्पत्ति सूर्यवंशी राजा नरिष्यंत से कही गई है । राजा सगर ने राजा नरिष्यंत को राज्यच्युत तथा देश से निर्वासित किया था । वर्णाश्रम आदि के नियमों का पालन न करने के कारण तथा ब्राह्मणों से अलग रहने के कारण वे म्लेच्छ हो गए थे । उन्हीं के वंशज शक कहलाए । आधुनिक विद्वनों का मत है कि मध्य एशिया पहले शकद्वीप के नाम से प्रसिद्ध था । युनानी इस देश को सीरिया कहते थे । उसी मध्य एशिया के रहनेवाला शक कहे जाते है । एक समय यह जाति बड़ी प्रतापशालिनी हो गई थी । ईसा से दो सौ वर्ष पहले इसने मथुरा और महाराष्ट्र पर अपना अधिकार कर लिया था । ये लोग अपने को देवपुत्र कहते थे । इन्होंने १९० वर्ष तक भारत पर राज्य किया था । इनमें कनिष्क और हविष्क आदि बड़े बड़े प्रतापशाली राजा हुए हैं ।
२. वह राजा या शासक जिसके नाम से कोई संवत् चले ।
३. राजा शालिवाहन का चलाया हुआ संवत् जो ईसा के ७८ वर्ष पश्चात् आरंभ हुआ था ।
४. शालिवाहन के अनुयायी अथवा उसके वंशज ।
५. संवत् । यौ॰—शककर्ता, शककृत् = दे॰ शककारक । शककाल = दे॰ 'शक संवत्' । शक संवत् = राजा शालिवाहन का चलाया हुआ संवत् । दे॰ शक—३ ।
६. तातार देश ।
७. जल ।
८. मल । गोमय ।
९. एक प्रकार का पशु ।
१०. संदेह । आशंका । भय । त्रास । डर ।
शक २ संज्ञा पुं॰ [अ॰] शंका । संदेह । द्विविधा । क्रि॰ प्र॰—करना ।—डालना ।—निकालना ।—पड़ना ।— मिटना ।—मिटना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. शक See सु-शक.
2. शक n. excrement, ordure, dung (cf. शकन्, शकृत्), AV.
water (v.l. for कश), Naigh. i, 12
शक m. a kind of animal, Pañcar. (v.l. शल)
w.r. for शुक, MBh. xiii, 2835
3. शक m. pl. N. of a partic. white-skinned tribe or race of people (in the legends which relate the contests between Vasiṣṭha and Viśvāmitra the Śakas are fabled to have been produced by the Cow of Vasiṣṭha, from her sweat, for the destruction of Viśvāmitra's army; in Mn. x, 44, they are mentioned together with the Pauṇḍrakas, Oḍras, Draviḍas, Kāmbojas, Javanas or Yavanas, Pāradas, Pahlavas, Cīnas, Kirātas, Daradas, and Khaśas, described by, Kull. as degraded tribes of Kṣatriyas called after the districts in which they reside: according to the VP. iv, 3, king Sagara attempted to rid his kingdom of these tribes, but did not succeed in destroying them all : they are sometimes regarded as the followers of Śaka or Śāli-vāhana, and are probably to be identified with the Tartars or Indo-Scythians [Lat. Sacæ] who overran India before the Āryans, and were conquered by the great Vikramāditya [q.v.]; they really seem to have been dominant in the north-west of India in the last century before and the first two centuries after the beginning of our era), AV.Pariś.; Mn.; MBh. &c.
a king of the Śakas g. कम्बोजादि (on, Pāṇ. iv, 1, 175, Vārtt.)
an era, epoch (cf. -काल)
a year (of any era), Inscr.
a partic. fragrant substance, Gal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1044,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शकः 1 N. of a king (especially applied to Śālivāhana; but scholars do not seem to have yet agreed as to the precise meaning and scope of the word). --2 An epoch, era (the term is especially applied to the era of Śālivāhana which commences 78 years after the Christian era). --काः (m. pl.) 1 N. of a country. --2 N. of a particular tribe or race of people (mentioned in Ms. 10. 44 along with the Pauṇḍrakas, &c.; see Mu. 5. 11 also.). --Comp. --अंतकः, --अरिः epithets of king Vikramāditya who is said to have exterminated the Śakas. --अब्दः a year of the Śaka era. --कर्तृ, --कृत् m. the founder of an era.
शक N. of a tribe inhabiting the countries on the north-western frontier of India, the Sacæ of the classical writers, and generally identified with the Scythians.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1027-1)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शक त्रामे अक० संशये सक० भ्वा० आ० सेट् इदित् । शङ्कते अशङ्किष्ट ।
शक क्षमायां सक० दि० उभ० सेट् । शक्यति ते अशाकीत्- अशकीत् अशकिष्ट “शक्योऽस्य मन्यु र्भवता विनेतुम्” रघुः ।
शक सामर्थ्ये स्वा० प० अक० इरित् वेट् । शक्नोति अश- कत्--अशाक्षीत् । पुषादिरित्येके तेन अशकदित्येव ।
शक पु० शक--अच् । १ जातिभेदे स च ब्रात्यक्षत्रियः १९०७ पृ० दृश्यम । २ देशभेदे स्वराज्यावधिवत्सराङ्कप्रवर्त्तके २ नृप- भेदे ४ तदीये वत्सरे च । कलियुगे शककर्त्तृषु षट्सु युधिष्ठिरः विक्रमादित्यः शालिवाहनश्चेति त्रयोगता [] विजयाभिनन्दनादयस्तयो भविष्यन्ति । तथा हि कलौ षट् शककर्त्तारः तल्लक्षणादि ज्योतिर्वि० १० अ० उक्त यथा “कलौ भविष्यन्त्यथ भारतावनौ महीभुजो बाहुमृतोऽप्य- नेकशः । शकास्तथैषामभिषेचनादिकं हितं सदोदी- रितकालसाधितम् । धराधिभूर्भिल्लशकादिजातिजस्त- दासनस्थोऽभिजनैर्नमस्कृतः । स्ततौ स राजाधिजनैः प्रतिष्ठितो न मन्त्रभेदाद्यभिषेचनोचितः । निहन्ति यो भूतलमण्डले शकान् सपञ्चकोट्यब्जदलप्रमान् कलौ । स राजपुत्रः शककारको भवेत् नृपाधिराज्ये ह्युतशाक- कर्त्तृ हा” । (तत्र शककारकस्य विक्रमादित्यस्य हननात् शालिवाहवस्य शककर्त्तृत्वम्) “यधिष्ठिरो विक्रमशालि- वाहनौ नराधिनाथौ विजयाभिनन्दनः । इमेऽनु ना- गार्जुनमेदिनीबिभुर्वलिः क्रमात् षट् शककारकाः कलौ” । तत्प्रवृत्तिकालांस्तत्राह “युधिष्ठिरात् वेदयुगाम्बरा- ग्नयः (३०४४) कलम्बविश्वे (१३५) ऽभ्रखखाष्टभूमयः १८००० । ततोऽयुतं १०००० लक्षचतुष्टयं क्रमात् धरा- दृगष्टाविति (८२१) शाकवत्सराः । युघिष्ठिरोऽभूद्भुवि हस्तिनापुरे तथोज्जयिन्थां पुरि विक्रसाह्वयः । शाले- यभूमीभृति शालिवाहनःसुचित्रकूटे विजयाभिनन्दनः । नागार्जुनो रोहितके क्षितौ बलिर्भविष्यतीन्द्रो भृगु- कच्छपत्तने । कृतप्रवृत्तिस्तदनन्तरं भवेत्तदा भविष्यन्त्यबनी- भृतोऽर्कतः” । अत्र युधिष्ठिरात् प्राक् कलौ शककर्त्त्र- न्तराभावात् कलियुगारम्भकालादेव तस्य शककाल उक्तः वराहसंहितायां १३ अ० तु तद्राज्यावधित एव तच्छककाल इत्यभिप्रायेण “आसन् मधासु मुनयः शासति पृथ्वीं युधिष्ठिरे नृपतौ । षड्द्विकपञ्चद्वियुतः (२५२६) शककालस्तस्य राज्ञश्च” तेन कलेः (५१८) वर्षेषु गतेषु युधिष्ठिरस्य राज्यप्रवृत्तिः । षट्कर्तृवत्सरसमष्टिश्च युधि० ३०४४ । इति न कलिमानसंख्याविरोधः विक्र० १३५ अतएव ज्योतिर्विदाभरणशेषे ग्रन्थ- शालि० १८००० कृतैव “वर्षैः सिन्धुरदर्शनाम्बरगणै- विजया० १०००० यांते कलौ सम्भितैः” इति कलि- नागा० ४००००० युगस्यैव ३०६८ वर्षंषु गतेषु ग्रन्थ- बलि० ८२१ करणमुक्तम् । ३३२०००
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5072,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शक, इ ङ त्रासशङ्कयोः । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-आत्म०-त्रासे अक०-शङ्कायां सक०- सेट् ।) त्रासो भयम् । शङ्का संशयारोपः । इ, शङ्क्यते व्याघ्राज्जनेन । ङ, शङ्कते पुरुषत्वं स्थाणौ । स्थाणुर्व्वा पुरुषो वा इति संशय- मारोपयतीत्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
शक, न इर् ऊ शक्ती । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-पर०-अक०-सक०-च-वेट् ।) न, शक्नो- त्यशक्यमप्याजौ विजेतुं य इति हलायुधः । इर, अशकत् अशकीत् अशाक्षीत् । ऌदित्त्वे- नास्मान्नित्यं ङ इत्यन्ये । ऊ, शकिष्यति शक्ष्यति । पृथकपाठादाद्यो न स्वादिः । द्वावे- वानिमाबित्यन्ये । षष्ठस्वरानुबन्धः केषाञ्चि- दनरोधात् । द्वावेव सकर्म्मकौ । तथा च । [] शक्योऽस्य मन्युर्भवता विनेतुमिति रघुः । रजः- परिणामभेदो न शक्यते प्रत्याख्यातुमिति तत्त्व- कौमुद्यां वाचस्पतिमिश्रः । शक्या मखेनापि मुदोऽमराणामिति नैषधम् । इति दुर्गादासः ॥
शक, य ञ शक्तौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (दिवा० उभ०-सक०-सेट् ।) शक्तिर्दिवादिपक्षे क्षमा खादिपक्षे सामर्थ्यम् । यञ, शक्यति शक्यते दुःखं दीनः । इति दुर्गादासः ।
शकः, पुं, (शक + अच् ।) जातिभेदः । नृपभेदः । इति मेदिनी ॥ स च नृपः शकादित्यः इति शालिवाहन इति च नाम्ना ख्यातः । तस्य मरणदिनावधि वत्सरगणनाङ्कः शकाब्देति नाम्ना पञ्जिकायां लिख्यते । स च म्लेच्छ- जातिविशेषः । सत्ययुगे सगरराजेनास्य मस्त- कार्द्धं मुण्डयित्वा वेदबाह्यत्वमकारि । यथा, -- “ततः शकान् सयवनान् काम्बोजान् पारदां- स्तथा । पह्नवांश्चापि निःशेषान् कर्त्तुं व्यवसितो नृपः ॥ ते हन्यमाना बीरेण सगरेण महौजसा । वशिष्ठं शरणं जग्मुः सूर्य्यवंशपुरोहितम् ॥ वशिष्ठः शरणापन्नान समये स्थाप्य तानृषिः । सगरं वारयामास तेभ्यो दत्त्वाभयं तदा ॥ सगरस्तां प्रतिज्ञान्तु निशम्य सुमहाबलः । धर्म्मं जघान तेषाञ्च वेशानन्यांश्चकार ह ॥ अर्द्धं शिरः शकानान्तु मुण्डयामास भूपतिः । जवनानां शिरः सर्व्वं काम्बोजानामपि द्विज ॥ पारदान्मुक्तकेशांस्तु पह्रवान् श्मश्रुधारिणः । निःस्वाध्यायवषट्कारान् सर्व्वानेव चकार ह ॥” इति पाद्मे स्वर्गखण्डे सगरोपाख्यानम् १५ अः ॥ देशभेदः । इति विश्वः ॥ (यथा, मात्स्ये । १२० । ४५ । “तुषारान् वर्व्वरान् कारान् पह्रवान् पारदान् शकान् । एतान् जनपदान् मङ्क्षु प्लावयित्वोदधिं गता ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-001-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शक" आता है (22)
विशय संशय । संदेह । शकविचिकित्सा संदेह । अनिश्चय । शकसंशिति संशय । संदेह । शकभरंत पु † संज्ञा स्त्री॰ भ्रम । संदेह । शकसासा पु ^१ संज्ञा स्त्री॰ संदेह । शकअसंका पु संज्ञा स्त्री॰ संदेह । शुबहा । शकशुबहा संदेह । शकरेक दस्त लाना । विरेचनभ्रम किसी पदार्थ को और का और समझना । किसी चीज या बात को कुछ का कुछ समझना । …शंका मन में होनेवाला अनिष्ट का भय । डर । खौफ । खटकसंशय लेट रहना । पड़ रहनाआशंका ड़र । भय । खौफसंदेह वह ज्ञान जो किसी पदार्थ की वास्तविकता के विषय में स्थिर न हो । किसी वि…वितर्क एक तर्क के उपरांत होनेवाला दूसरा तर्क । युक्ति । दलीलविस्मय आश्चर्य । ताज्जुबभ्रांति भ्रम । धोखाम्लेच्छ मनुष्यों की वे जातियों जिनमें वर्णाश्रम धर्म न हो । इस शब्द का अर्थ है…आशंकित डरा हुआ । भयभीतविवक्षा कोई बात कहने की इच्छा । बोलने की इच्छापह्लव एक प्राचीन जाति । प्रायः प्राचीन पारसी या ईरानी । विशेष— मनुस्मृति, रा…दगदगा डर । भयअंदेशा सोच । चिंता । फिक्र

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
यव-शकसमास: यव + शक तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: शक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: शक् + अच्)
अन्य सम्भावना: शकन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | शक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: शक् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

यवशक 📚यव 📚शक ➤ यव (जौ) + शक (एक जन जाति का नाम जो भारत के उतर-पश्चिमी सीमांत पर बसी हुई …)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
यव 📚जौ नामक अन्न । विशेष दे॰ 'जौ'🟠🔵🟣🟢🟤
शक 📚एक प्राचीन जाति । विशेष—पुराणों में इस जाति की उत्पत्ति सूर्यवंशी राजा…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
यव
जौ (२.९.१६) — शितशूक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • यवशक = यव + शक तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • शक: शक् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें