🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:03:39 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

यशस्तर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

यशः+तर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

यशः

अर्थ: प्रसिद्धि, ख्यति, कीर्ति, विश्रुति

संस्कृत: कीर्तिः · पर्याय: कीर्ति, समज्ञा, प्रथा, ख्याति, श्लोक

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. यशस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. यशस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. यशस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — यशस् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायशःयशसीयशांसि
द्वितीयायशःयशसीयशांसि
तृतीयायशसायशोभ्याम्यशोभिः
चतुर्थीयशसेयशोभ्याम्यशोभ्यः
पञ्चमीयशसःयशोभ्याम्यशोभ्यः
षष्ठीयशसःयशसोःयशसाम्
सप्तमीयशसियशसोःयशस्सु / यशःसु
सम्बोधनहे यशःहे यशसीहे यशांसि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

तर

अर्थ: पर जाना, तैरना

संस्कृत: प्लवनतरणयोः

अंग्रेज़ी: to cross, to float, to swim

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तॄ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. तर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: तॄ + अच्
  3. तर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — तॄ (भ्वादिगण) · अर्थ: पर जाना, तैरना (प्लवनतरणयोः)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमतरतात् / तरताद् / तरतुतरताम्तरन्तु
मध्यमतर / तरतात् / तरताद्तरतम्तरत
उत्तमतराणितरावतराम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: तरति · लिट्: ततार · लुट्: तरिता · लृट्: तरिष्यति · लोट्: तरतात् · लङ्: अतरत् · विधिलिङ्: तरेत् · आशीर्लिङ्: तीर्यात् · लुङ्: अतारीत् · लृङ्: अतरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: तरण · ण्वुल्: तारकः · तृच्: तरीता · ण्यत्: तार्यः · तव्य: तरीतव्यः · अनीयर्: तरणीयः · क्त: तीर्णः · क्तवतु: तीर्णवान् · शतृ: तरन् · स्य-शतृ: तरीष्यन् · क्त्वा: तीर्त्वा · ल्यप्: प्रतीर्य · तुमुन्: तरीतुम् · णमुल्: तारम् · क्तिन्: तीर्णि · क्वसु: तितीर्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — यशस्
यशस्
yaśas
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यशस् n. beautiful appearance, beauty, splendour, worth, RV.; AV.; VS.; ŚBr.; GṛŚrS.
honour, glory, fame, renown, AV. &c. &c. (also personified as a son of Kāma and Rati, Hariv.; or of Dharma and Kīrti, Pur.)
an object of honour, a person of respectability, ŚBr.
favour, graciousness, partiality, RV.
N. of various Sāmans, ĀrṣBr.
= उदक, water, or अन्न, food, or धन, wealth, Naigh.
यशस् mfn. beautiful, splendid, worthy, excellent, RV.; AV.
honoured, respected, venerated, ib.
pleasant, agreeable, estimable, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (848,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यशस् a. [अश् स्तुतौ असुन् धातोः युट् च Uṇ. 4. 190] 1 Lovely, agreeable, worthy. --2 Honoured. --n. Fame, reputation, glory, renown; विस्तीर्यते यशो लोके तैलबिंदुरिवांभसि Ms. 7. 34; यशस्तु रक्ष्यं परतो यशोधनैः R. 3. 48, 2. 40 --3 An object of glory or respect, a person of distinction. --4 Ved. Beauty, splendour. --5 Favour, partiality. --6 Wealth. --7 Food. --8 Water. --Comp. --कर a. (यशस्कर) conferring glory, glorious; Ms. 8. 387. --काम a. (यशस्काम) {1} desirous of getting fame. {2} aspiring, ambitious. --कायं, --शरीरं body in the form of fame; यशःशरीरे भव मे [] दयालुः R. 2. 24. --द a. (यशोद) conferring fame. --(दः) quicksilver. --(दा) N. of the wife of Nanda and foster-mother of Kṛṣṇa. --धन a. or s. one whose wealth or valued treasure is fame, rich in fame, very renowned; अपि स्वदेहात् किमुतेंद्रियार्थात् यशोधनानां हि यशो गरीयः R. 14. 35; 2. 1. --धर a. (यशोधर) keeping up or preserving glory. --पटहः (यशःपटहः) a double drum. --भृत् a. (यशोभृत्) famous, renowned. --शेष a. remaining only in fame, having nothing left behind except glory; i. e. dead; cf. कीर्तिशेष. --(षः) death. --हर a. (यशोहर) taking away fame, dishonouring, ignominious.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0890-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यशस् न० अश--असुन् धातोः युट् च । शौर्य्यादिभूते ख्यात्यपरपर्य्याये पदार्थे अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4775,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
यशःयशस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: यशस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | यशस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
तरतॄ धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: तॄ + अच् | तर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

यशः 📚 ➤ प्रसिद्धि, ख्यति, कीर्ति, विश्रुति
संस्कृत: कीर्तिः · पर्याय: कीर्ति, समज्ञा, प्रथा, ख्याति, श्लोक

तर 📚 ➤ पर जाना, तैरना
संस्कृत: प्लवनतरणयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
यशस् 📚n. beautiful appearance, beauty, splendour, worth, RV.; AV.; VS.; ŚBr.…🔵🟣🟢
तॄ 📚cl. 1. P. (rarely Ā.) तरति (Subj. तरत्, impf. अतरत्, p. तरत् inf. …🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
यशस्
यश के नाम (१.६.११) — कीर्ति, समज्ञा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
यशस्तरयशः + तरविसर्ग → स् विसर्जनीयस्य सः (८.३.३४)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें