🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:40:30 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तॄ
tṝ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तॄ cl. 1. P. (rarely Ā.) तरति (Subj. तरत्, impf. अतरत्, p. तरत् inf. तरध्यै, ˚रीषनि, RV.) cl. 5. तरुते (x, 76, 2; Pot. 1. pl. तुर्याम, v f.) cl. 3. तितर्ति (BhP.; p. nom. pl. तित्रतस्, RV. ii, 31, 2; Pot. तुतुर्यात्, v f.; viii), with prepositions Ved. chiefly cl. 6. P. Ā. (तिरते Subj. तिराति, impf. अतिरत्, p. तिरत् inf. तिरम्, तिरे, RV.; aor. अतारीत्, i, vii; 1. pl. ˚रिष्म, i, vii, ˚रिम, viii, 13, 21; तरुषन्ते, v, ˚त i, ˚षेम, vii [cf. Pāṇ. iii, 1, 85, Kāś.]; Ā. and Pass. -तारि, RV.; P. अतार्षीत्, BhP.; ˚षम्, MBh.; Daś.; pf. ततार, RV. &c.; 3. pl. तितिरुर्, i f.; तेरिथ, ˚रतुर्, Pāṇ. vi, 4, 122; p. तितिर्वस् gen. ततरुषस्, RV.; fut. तरिष्यति, ˚रीष्˚, तरिता, ˚रीता [cf. प्र-तर्˚] Pāṇ. vii, 2, 38; तरुता, RV. i; Prec. तीर्यात्, तरिषीष्ट, Vop.; inf. तर्तुम्, MBh.; R.; ˚रीत्˚, iv f. ˚रित्˚, MBh. i; Hariv.; R. v; ind.p. तीर्त्वा, AV.; -तूर्य See वि-) to pass across or over, cross over (a river), sail across, RV. &c.; to float, swim, VarBṛS. lxxx, 14; Bhaṭṭ. xii; Cāṇ.; to get through, attain an end or aim, live through (a definite period), study to the end, RV. &c.; to fulfil, accomplish, perform, R. i f.; to surpass, overcome, subdue, escape, RV. &c.; to acquire, gain, viii, 100, 8; MBh. xii; R.; Ā. to contend, compete, RV. i, 132, 5; to carry through or over, save, vii, 18, 6; MBh. i, iii : Caus. तारयति (p. ˚रयत्) to carry or lead over or across, Kauś.; MBh. &c.; to cause to arrive at, AV. xviii; PraśnUp. vi, 8; to rescue, save, liberate from (abl.), Mn.; MBh. &c.: Desid. तितीर्षति (also तितरिषति, ˚रीष्˚, Pāṇ. vii, 2, 41; p. Ā. तितीर्षमाण, MBh. xiii, 2598) to wish to cross or reach by crossing, KaṭhUp.; MBh.; BhP. iv : Intens. तर्तरीति (2. du. ˚रीथस्; p. gen. तरित्रतस् [Pāṇ. vii, 4, 65]; see also वि-; तातर्ति, 92, Sch.) to reach the end by passing or running or living through, RV.;
तॄ [cf. तर, तिरस्, तीर्ण; Lat. termo, trans; Goth. thairh.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (454,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तॄ {c1c} P. (तरति, ततार, अतारीत्, तरिरी-ष्यति, तीर्ण) 1 To cross over, cross; केनोडुपेन परलोकनदीं तरिष्ये Mk. 8. 23; स तीर्त्वा कपिशां R. 4. 38; Ms. 4. 77. --2 (a) To cross over, traverse (as a way); Ku. 7. 48; Me. 19. (b) To sail across, navigate (as a river). --3 To float, swim; शिला तरिष्यत्युदके न पर्णं Bk. 12. 77. --4 (a) To get over, surmount, overcome, overpower; धीरा हि तरंत्यापदं K. 175; कृच्छ्रं महत्तीर्ण. R. 14. 6; Pt. 4. 1; Bg. 18. 58; Ms. 11. 34. (b) To subdue, destroy, become master of. --5 To go to the end of, master completely; R. 3. 30. --6 To fulfil, accomplish, perform (as a promise); दैवात्तीर्णप्रतिज्ञः Mu. 4. 12. --7 To be saved or rescued, escape from; गावो वर्षभयात्तीर्णा वयं तीर्णा महाभयात् Hariv. --8 To acquire, gain. --9 To move forward rapidly. --10 To fill completely, pervade. --11 To live through (a definite period). --12 To deliver, liberate from. --13 To strive together, compete. --Pass. (तीर्यते) To be crossed &c. --Caus. (तारयति-ते) 1 To carry or lead over. --2 To cause to arrive at. --3 To save, rescue, deliver, liberate. --Desid. (तितीर्षति. तितरिषति, तितरीषति) To wish to cross &c.; दोर्भ्यां तितीर्षति तरंगवतीभुजंगं K. P. 10.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0545-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तॄ तरणे प्लवने अभिभवे च भ्वा० प० सक० सेट् । तरति अ- तारीत् । ततार । “तरति ब्रह्महत्यां योऽश्वमेधेन यजते” तरति शोकमात्मविद्” श्रुतिः शत० ब्रा० १४ । ७ । १ । २२ “ततार ताराधिपखण्डधारी” कुमा० “क्रमेण तस्मिन्नथ तीर्णदृक्पथे” नैष० । तेरतुः । तरीरिता तरि(री)ष्यति । तीर्य्यात् । तरीतुं तरितुं तीर्त्त्वा तीर्य्यते । तारयति तितीर्षति । “तितीर्षुर्दुस्तरं मोहात्” रघुः । “ताञ्च तर्तुं प्रयच्छामीमित्यत्रार्षः इडभावः । अति + अतिक्रम्य गमने । “खर्गानतितरन्ति ते” हितो० । “न यस्य कश्चातितितर्त्ति मायाम्” भाग०८ । ५ । ३० । यङ्- लुङोरूपम् । वि + अति + विशेषेण अतिक्रमे । “यदा ते मोहकलिलं बुद्धि- र्व्यतितरिष्यति” गीता । अभि + उल्लङ्घने । “कथं नाभ्यतरामस्तां पाण्डवानामनीकिनीम्” भा० द्रो० २८० । अव + अवनमने । “अथोरुदेशादवतार्य्य पादम्” कुमा० । अवतारः । “अवतरतः सिद्धिपरं शब्दस्य मनोरथस्य वा” मालविकाग्नि० । उद् + उत्थाने अक० । “सपल्वलोत्तीर्णवराहयूथम्” रघुः । उल्लङ्घने सक० । “उदतारीदुदन्वन्तम्” “उदतारिषु- रम्भोधिम्” भट्टिः । निस् + निःशेषेण तरणे । “कथञ्च निस्तरेयास्मात्” भा० व० १५५६६ श्लो० । वि + दाने । “तडिल्लेखालक्ष्मीर्वितरति पताकावलिरियम्” “ज्योत्स्ना शङ्कामिह वितरति” १ किरा० । सम् + सम्यक् तरणे (साँतार देओया) ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3347,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तॄ, तर । अभिभवे । प्लुत्याम् । इति कविकल्प- द्रुमः ॥ (भ्वां-परं-सकं-प्लतौ अकं-सेट् ।) तरः । प्लवनपूर्व्वकदेशान्तरगमनम् । प्लुतिर्म्मज्जना- भावः । तरति नदीं भेलया पान्थः । तरति सकलदुःखं वामनं भावयद्यः । तरति शुष्क- काष्ठं जले मज्जति नेत्यर्थः ॥ इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-646-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें