🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:40:55 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तॄ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तॄ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तॄ

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तॄ
तॄ
tṝ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तॄ cl. 1. P. (rarely Ā.) तरति (Subj. तरत्, impf. अतरत्, p. तरत् inf. तरध्यै, ˚रीषनि, RV.) cl. 5. तरुते (x, 76, 2; Pot. 1. pl. तुर्याम, v f.) cl. 3. तितर्ति (BhP.; p. nom. pl. तित्रतस्, RV. ii, 31, 2; Pot. तुतुर्यात्, v f.; viii), with prepositions Ved. chiefly cl. 6. P. Ā. (तिरते Subj. तिराति, impf. अतिरत्, p. तिरत् inf. तिरम्, तिरे, RV.; aor. अतारीत्, i, vii; 1. pl. ˚रिष्म, i, vii, ˚रिम, viii, 13, 21; तरुषन्ते, v, ˚त i, ˚षेम, vii [cf. Pāṇ. iii, 1, 85, Kāś.]; Ā. and Pass. -तारि, RV.; P. अतार्षीत्, BhP.; ˚षम्, MBh.; Daś.; pf. ततार, RV. &c.; 3. pl. तितिरुर्, i f.; तेरिथ, ˚रतुर्, Pāṇ. vi, 4, 122; p. तितिर्वस् gen. ततरुषस्, RV.; fut. तरिष्यति, ˚रीष्˚, तरिता, ˚रीता [cf. प्र-तर्˚] Pāṇ. vii, 2, 38; तरुता, RV. i; Prec. तीर्यात्, तरिषीष्ट, Vop.; inf. तर्तुम्, MBh.; R.; ˚रीत्˚, iv f. ˚रित्˚, MBh. i; Hariv.; R. v; ind.p. तीर्त्वा, AV.; -तूर्य See वि-) to pass across or over, cross over (a river), sail across, RV. &c.; to float, swim, VarBṛS. lxxx, 14; Bhaṭṭ. xii; Cāṇ.; to get through, attain an end or aim, live through (a definite period), study to the end, RV. &c.; to fulfil, accomplish, perform, R. i f.; to surpass, overcome, subdue, escape, RV. &c.; to acquire, gain, viii, 100, 8; MBh. xii; R.; Ā. to contend, compete, RV. i, 132, 5; to carry through or over, save, vii, 18, 6; MBh. i, iii : Caus. तारयति (p. ˚रयत्) to carry or lead over or across, Kauś.; MBh. &c.; to cause to arrive at, AV. xviii; PraśnUp. vi, 8; to rescue, save, liberate from (abl.), Mn.; MBh. &c.: Desid. तितीर्षति (also तितरिषति, ˚रीष्˚, Pāṇ. vii, 2, 41; p. Ā. तितीर्षमाण, MBh. xiii, 2598) to wish to cross or reach by crossing, KaṭhUp.; MBh.; BhP. iv : Intens. तर्तरीति (2. du. ˚रीथस्; p. gen. तरित्रतस् [Pāṇ. vii, 4, 65]; see also वि-; तातर्ति, 92, Sch.) to reach the end by passing or running or living through, RV.;
तॄ [cf. तर, तिरस्, तीर्ण; Lat. termo, trans; Goth. thairh.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (454,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तॄ {c1c} P. (तरति, ततार, अतारीत्, तरिरी-ष्यति, तीर्ण) 1 To cross over, cross; केनोडुपेन परलोकनदीं तरिष्ये Mk. 8. 23; स तीर्त्वा कपिशां R. 4. 38; Ms. 4. 77. --2 (a) To cross over, traverse (as a way); Ku. 7. 48; Me. 19. (b) To sail across, navigate (as a river). --3 To float, swim; शिला तरिष्यत्युदके न पर्णं Bk. 12. 77. --4 (a) To get over, surmount, overcome, overpower; धीरा हि तरंत्यापदं K. 175; कृच्छ्रं महत्तीर्ण. R. 14. 6; Pt. 4. 1; Bg. 18. 58; Ms. 11. 34. (b) To subdue, destroy, become master of. --5 To go to the end of, master completely; R. 3. 30. --6 To fulfil, accomplish, perform (as a promise); दैवात्तीर्णप्रतिज्ञः Mu. 4. 12. --7 To be saved or rescued, escape from; गावो वर्षभयात्तीर्णा वयं तीर्णा महाभयात् Hariv. --8 To acquire, gain. --9 To move forward rapidly. --10 To fill completely, pervade. --11 To live through (a definite period). --12 To deliver, liberate from. --13 To strive together, compete. --Pass. (तीर्यते) To be crossed &c. --Caus. (तारयति-ते) 1 To carry or lead over. --2 To cause to arrive at. --3 To save, rescue, deliver, liberate. --Desid. (तितीर्षति. तितरिषति, तितरीषति) To wish to cross &c.; दोर्भ्यां तितीर्षति तरंगवतीभुजंगं K. P. 10.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0545-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तॄ तरणे प्लवने अभिभवे च भ्वा० प० सक० सेट् । तरति अ- तारीत् । ततार । “तरति ब्रह्महत्यां योऽश्वमेधेन यजते” तरति शोकमात्मविद्” श्रुतिः शत० ब्रा० १४ । ७ । १ । २२ “ततार ताराधिपखण्डधारी” कुमा० “क्रमेण तस्मिन्नथ तीर्णदृक्पथे” नैष० । तेरतुः । तरीरिता तरि(री)ष्यति । तीर्य्यात् । तरीतुं तरितुं तीर्त्त्वा तीर्य्यते । तारयति तितीर्षति । “तितीर्षुर्दुस्तरं मोहात्” रघुः । “ताञ्च तर्तुं प्रयच्छामीमित्यत्रार्षः इडभावः । अति + अतिक्रम्य गमने । “खर्गानतितरन्ति ते” हितो० । “न यस्य कश्चातितितर्त्ति मायाम्” भाग०८ । ५ । ३० । यङ्- लुङोरूपम् । वि + अति + विशेषेण अतिक्रमे । “यदा ते मोहकलिलं बुद्धि- र्व्यतितरिष्यति” गीता । अभि + उल्लङ्घने । “कथं नाभ्यतरामस्तां पाण्डवानामनीकिनीम्” भा० द्रो० २८० । अव + अवनमने । “अथोरुदेशादवतार्य्य पादम्” कुमा० । अवतारः । “अवतरतः सिद्धिपरं शब्दस्य मनोरथस्य वा” मालविकाग्नि० । उद् + उत्थाने अक० । “सपल्वलोत्तीर्णवराहयूथम्” रघुः । उल्लङ्घने सक० । “उदतारीदुदन्वन्तम्” “उदतारिषु- रम्भोधिम्” भट्टिः । निस् + निःशेषेण तरणे । “कथञ्च निस्तरेयास्मात्” भा० व० १५५६६ श्लो० । वि + दाने । “तडिल्लेखालक्ष्मीर्वितरति पताकावलिरियम्” “ज्योत्स्ना शङ्कामिह वितरति” १ किरा० । सम् + सम्यक् तरणे (साँतार देओया) ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3347,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तॄ, तर । अभिभवे । प्लुत्याम् । इति कविकल्प- द्रुमः ॥ (भ्वां-परं-सकं-प्लतौ अकं-सेट् ।) तरः । प्लवनपूर्व्वकदेशान्तरगमनम् । प्लुतिर्म्मज्जना- भावः । तरति नदीं भेलया पान्थः । तरति सकलदुःखं वामनं भावयद्यः । तरति शुष्क- काष्ठं जले मज्जति नेत्यर्थः ॥ इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-646-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तॄउमा-कोश तॄ: cl. 1. P. (rarely Ā.) तरति (Subj. तरत्, impf. अतरत्, p. तरत् inf. … 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तॄ 📚 ➤ cl. 1. P. (rarely Ā.) तरति (Subj. तरत्, impf. अतरत्, p. तरत् inf. … उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तॄ 📚cl. 1. P. (rarely Ā.) तरति (Subj. तरत्, impf. अतरत्, p. तरत् inf. …🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें