🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:46:31 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

याचमान

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

याचमान

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

याचमान

अर्थ: याचना करना, मांगना (वर्तमानकालिक कृदन्त (आत्मनेपद))

संस्कृत: याच्ञायाम्

अंग्रेज़ी: to beg,to beg,to ask,to solicit

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. याचमान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: याच् + शानच्
  2. याचमान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: याच् + शानच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — याचमान (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायाचमानःयाचमानौयाचमानाः
द्वितीयायाचमानम्याचमानौयाचमानान्
तृतीयायाचमानेनयाचमानाभ्याम्याचमानैः
चतुर्थीयाचमानाययाचमानाभ्याम्याचमानेभ्यः
पञ्चमीयाचमानात् / याचमानाद्याचमानाभ्याम्याचमानेभ्यः
षष्ठीयाचमानस्ययाचमानयोःयाचमानानाम्
सप्तमीयाचमानेयाचमानयोःयाचमानेषु
सम्बोधनहे याचमानहे याचमानौहे याचमानाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — याच् (भ्वादिगण) · अर्थ: याचना करना, मांगना (याच्ञायाम्)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमयाचतियाचतःयाचन्ति
मध्यमयाचसियाचथःयाचथ
उत्तमयाचामियाचावःयाचामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: याचति · लट् (आत्मने.): याचते · लिट्: ययाच · लिट् (आत्मने.): ययाचे · लुट्: याचिता · लुट् (आत्मने.): याचिता · लृट्: याचिष्यति · लृट् (आत्मने.): याचिष्यते · लोट्: याचतात् · लोट् (आत्मने.): याचताम् · लङ्: अयाचत् · लङ् (आत्मने.): अयाचत · विधिलिङ्: याचेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): याचेत · आशीर्लिङ्: याच्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): याचिषीष्ट · लुङ्: अयाचीत् · लुङ् (आत्मने.): अयाचिष्ट · लृङ्: अयाचिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अयाचिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: याचन · ण्वुल्: याचकः · तृच्: याचिता · ण्यत्: याच्यः · तव्य: याचितव्यः · अनीयर्: याचनीयः · क्त: याचितः · क्तवतु: याचितवान् · शतृ: याचन् · स्य-शतृ: याचिष्यन् · शानच्: याचमानः · क्त्वा: याचित्वा · ल्यप्: प्रयाच्य · तुमुन्: याचितुम् · णमुल्: याचम् · घञ्: याकः · क्तिन्: याक्ति · क्वसु: ययाच्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — याचमान
याचमान
yācamāna
🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
याचमानः, त्रि, (याचते इति । याच् + शानच् ।) याचकः । यथा, -- “नवीनदीनभावस्य याचमानस्य मानिनः । वचोजीवितयोरासीत् पुरोनिःसरणे रणः ॥” इति वररुचिः ॥ अपि च । “द्विजेभ्यो याचमानेभ्यो यजमानः प्रयच्छति । स याति चाक्षयान् लोकान् येभ्यो नावर्त्तते पुनः ॥ षष्टिवर्षसहस्राणां सहस्राणि वसेद्दिवि । योऽनुमन्तापि भवति निरये प्रतिषेधकः ॥” इति वह्निपुराणे वामनप्रादुर्भावो नामाध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-031-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
याचमानयाचमान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: याच् + शानच् 📚
अन्य सम्भावना: याचमान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: याच् + शानच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

याचमान 📚 ➤ याचना करना, मांगना (वर्तमानकालिक कृदन्त (आत्मनेपद))
संस्कृत: याच्ञायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
याचमान 📚त्रि, (याचते इति । याच् + शानच् ।) याचकः । यथा, -- “नवीनदीनभावस्य याचम…🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • याचमान: याच् + शानच् — वर्तमानकालिक कृदन्त (आत्मनेपद)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें