🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:12:49 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

यापन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

यापन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

यापन

अर्थ: जाने देना, हांक कर बाहर निकालना, निष्कासन, हटाना

व्युत्पत्ति: या + णिच् + ल्युट्, पुकागमः, (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. यापन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. यापन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — यापन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायापनम्यापनेयापनानि
द्वितीयायापनम्यापनेयापनानि
तृतीयायापनेनयापनाभ्याम्यापनैः
चतुर्थीयापनाययापनाभ्याम्यापनेभ्यः
पञ्चमीयापनात् / यापनाद्यापनाभ्याम्यापनेभ्यः
षष्ठीयापनस्ययापनयोःयापनानाम्
सप्तमीयापनेयापनयोःयापनेषु
सम्बोधनहे यापनहे यापनेहे यापनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — यापन
यापन
yāpana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यापन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विख्यात करना । प्रसिद्ध करना ।
२. व्यक्त करना । खोजना । उदूघाटित करना ।
३. अपराध स्वीकार करना ।
४. घोषणा करना [को॰] ।
यापन संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰यापित, याप्य]
१. चलाना । वर्तन ।
२. व्यतीत करना । बिताना । जैसे, कालायापन ।
३. निरसन । निबटाना ।
४. परित्याग । छोड़ना । हटाना ।
५. मिटाना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
या˚पन mfn. causing to go or pass away, bringing to an end, BhP.
mitigating, alleviating, curing (as an injection), Car.
prolonging or supporting life, MBh.
या˚पन m. (with संघ) N. of a partic. Jaina sect, Bhadrab.
या˚पन n. and f(आ). causing to go, driving away, L.
या˚पन n. causing time to pass away, delay, procrastination, Kām.; Kāv.
cure, alleviation (of a malady), Car.
maintenance, support, MBh.
exercise, practice, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (849,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यापन a. (नी f.) 1 Causing to go or go away. --2 Curing. --3 Mitigating. --4 Supporting (life). --नं, --ना 1 Causing to go away, driving out, expulsion, removal. --2 Cure or alleviation (of a disease). --3 Spending or passing time, as in कालयापनं --4 Delay, procrastination. --5 Support, maintenance. --6 Practice, exercise. --7 Loitering.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0892-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यापन न० या--णिच्--ल्युट् । १ कालादेः क्षेपणे हेमच० । २ निरसने च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4777,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यापनं, क्ली, (या + णिच् + ल्युट् ।) वर्त्तनम् । कालक्षेपणम् ॥ (मथा, कामन्दकीये । १७ । ३१ । “पूर्व्वसेनापतिर्नीचः कालयापनमाश्रितः ॥”) निरशनम् । इति मेदिनी । ने, ११२ ॥ (यापय- तीति । या + णिच् + ल्युः । प्रापके, त्रि । यथा, भागवते । ३ । २२ । ३३ । “अयातयामास्तस्यासन् यामाः स्वान्तर- यापनाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-039-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
यापनयापन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: या + णिच्+ल्युट्)
अन्य सम्भावना: यापन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

यापन 📚 ➤ जाने देना, हांक कर बाहर निकालना, निष्कासन, हटाना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
यापन 📚विख्यात करना । प्रसिद्ध करना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • यापन: या + णिच्+ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें