🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:34:34 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

यामिः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

यामिः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

यामिः

अर्थ: बहन

व्युत्पत्ति: याति कुलात् कुलान्तरम्- या + मि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. यामि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. यामि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — यामि (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायामिःयामीयामयः
द्वितीयायामिम्यामीयामीः
तृतीयायाम्यायामिभ्याम्यामिभिः
चतुर्थीयामये / याम्यैयामिभ्याम्यामिभ्यः
पञ्चमीयामेः / याम्याःयामिभ्याम्यामिभ्यः
षष्ठीयामेः / याम्याःयाम्योःयामीनाम्
सप्तमीयामौ / याम्याम्याम्योःयामिषु
सम्बोधनहे यामेहे यामीहे यामयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — यामि
यामि
yāmi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यामि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] कुलवधू । कुलस्त्री ।
२. बहिन । भगिनी ।
३. यामिनी । रात ।
४. अग्निपुराण के अनुसार धर्म की एक पत्नी का नाम । इससे नागवीथी नामक कन्या उत्पन्न हुई थी ।
५. पुत्री । कन्या ।
६. पुत्रवधू ।
७. दक्षिण दिशा ।
८. यमयातना (को॰) ।
९. भरणी नामक नक्षत्र (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. यामि (for 2. See p. 851, col. 3) = यामी; See under 1. याम.
2. यामि f. (or ˚मी) (for 1. See p. 850, col. 1) = जामि (Uṇ. iv, 43, Sch.), a sister, female relation, Mn. iv, 180, 183 (v.l. जामि), MārkP.
= कुल-स्त्री, a woman of rank or respectability, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (850,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यामिः --मी f. 1 A sister (see जामि); Śi. 15. 53. --2 Night. --3 A daughter in-law. --4 A noble woman.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0893-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यामि स्त्री यम--इन् । १ कुलस्त्रियां २ भगिन्यां अन्तःस्थ- यादौ रभसः । “या(जा)मयोयानि गेहानीति” मनुः । ३ रात्रौ शब्दर० । ४ यमपत्नोभेदे वह्निपु० “अरुन्धती वसु- र्यामिर्लम्बा भानुर्मरुत्वती । सङ्कल्पा च मूहूर्त्ता च साध्या विश्वा च नामतः । धर्मपत्न्यो दश त्वेतास्ताखपत्यानि मे शृणु” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4777,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यामिः, स्त्री, (याति कुलात् कुलान्तरमिति । या + बाहुलकात् मिः ।) स्वसा । कुलस्त्री । इत्यमरः । २ । ३ । १४२ ॥ “स्वसा भगिनी । कुलस्त्री कुलबधूः । प्रहरे संयमे यामो यामिः स्वसृकुलस्त्रियोरित्यन्तःस्थादौ रभसः ॥ जिह्मस्तु कुटिले निन्द्ये जामिः स्वसृकुलस्त्रियोरिति चवर्गतृतीयादावजयः इति भरतमुकुटौ ॥ यथा, जामयो यानि गेहानि शपन्त्यप्रतिपूजिताः ॥ इनि स्वामी ॥ जै क्षये बाहुलकान्मिः । यद्वा जमु अदने बाहुलकादिण् जामिरिति । अन्तः- स्थादौ या प्रापणे धातुर्बोध्यः ।” इति रामा- श्रमः ॥ (यथा, मनौ । ४ । १८३ । “यामयोऽप्सरसां लोके वैश्वदेवस्य वान्धवाः ॥”) यामिनी । इति शब्दरत्नावली ॥ धर्म्मस्य पत्नी । तस्याः कन्या नागवीथी । यथा, -- “अरुन्धती वसुर्यामिर्लम्बा भानुर्मरुत्वती । सङ्कल्पा च मुहूर्त्ता च साध्या विश्वा च नामतः । धर्म्मपत्न्यो दश त्वैतास्तास्वपत्यानि मे शृणु । लम्बायाश्चैव घोषोऽसौ नागवीथी तु यामिजा ॥” इति वह्निपुराणे कश्यपीयप्रजासर्गः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-040-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
यामिःयामि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: यामि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

यामिः 📚 ➤ बहन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
यामि 📚कुलवधू । कुलस्त्री🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें