🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:44:33 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

युग्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

युग्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

युग्य

अर्थ: युगाय हितः- यत् जोतने के योग्य

संस्कृत: वाहनम्, युगवाह्यवृषभः · पर्याय: वाहन, यान, पत्र, धोरण

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. युग्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. युग्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — युग्य (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायुग्यम्युग्येयुग्यानि
द्वितीयायुग्यम्युग्येयुग्यानि
तृतीयायुग्येनयुग्याभ्याम्युग्यैः
चतुर्थीयुग्याययुग्याभ्याम्युग्येभ्यः
पञ्चमीयुग्यात् / युग्याद्युग्याभ्याम्युग्येभ्यः
षष्ठीयुग्यस्ययुग्ययोःयुग्यानाम्
सप्तमीयुग्येयुग्ययोःयुग्येषु
सम्बोधनहे युग्यहे युग्येहे युग्यानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — युग्य
युग्य
yugya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जुआ ढोने वाला (2.9.65)
हर प्रकार का वाहन (2.8.58) वाहन · यान · पत्र · धोरण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
युग्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह गाड़ी जिसमें दो घोडे़ या बैल जोते जाते हों । जोड़ी ।
२. वे दो पशु जो एक साथ गाड़ी में जोते जाते हों । जोड़ी ।
युग्य २ वि॰
१. जो जोता जाने योग्य हो ।
२. जो जोता जानेवाला हो ।
३. खींचा हुआ । वहन किया हुआ (रथ आदि) । जैसे, अश्वयुग्य रथ=घोड़े द्वारा खींचा हुआ रथ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
युग्य mfn. yoked or fit to be yoked, L.
(ifc.) drawn by (e.g. अश्व-य्˚), L.
युग्य n. a vehicle, chariot, car, Mn.; MBh. &c.
(also m.) any yoked or draught animal, Yājñ.; MBh. &c. (cf. Pāṇ. iv, 4, 76)
(with जमद्-अग्नेः) N. of a Sāman, ĀrṣBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (854,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
युग्य a. [युगाय हितः यत्] 1 Fit to be yoked. --2 Belonging to a yoke. --3 Yoked, harnessed. --4 Drawn by; as in अश्वयुग्यो रथः, --ग्यः Any yoked or draught animal, especially a chariot-horse; हरियुग्यं रथं तस्मै प्रजिघाय पुरंदरः R. 12. 84. --ग्यं A vehicle, carriage. --Comp. --वाहः a coachman.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0894-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
युग्य न० युगमर्हति युग + यत् । १ वाहने याने । युगं वहति यत् । २ युगवाहकेऽश्वादौ त्रि० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4778,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
युग्यं, क्ली, (युगाय हितम् । युग + “उगवादिभ्यो यत् ।” ५ । १ । २ । इति यत् । युगमर्हतीति वा । दण्डादित्वात् यत् । यद्वा, युज्यत इति । युज् + “युग्यं च पत्त्रे ।” ३ । १ । १२१ । इति क्यबन्तो निपातितः ।) वाहनम् । यानम् इत्यमरः । २ । ८ । ५८ ॥ (यथा, महाभारते । ३ । ५९ । ९ । “हिरण्यस्य सुवर्णस्य यानयुग्यस्य वाससाम् । आविष्टः कलिना द्यूते जीयते स्म नलस्तदा ॥” यथा च मनौ । ८ । २९३ । “यत्रापवर्त्तते युग्यं वैगुण्यात् प्राजकस्य तु । तत्र स्वामी भवेद्दण्ड्यो हिंसायां द्विशतं दमम् ॥” वाच्यलिङ्गेऽपि दृश्यते । यथा, “युग्यो गौः । युग्योऽश्वः । युग्यो हस्ती ।” इति काशिका । ३ । १ । १२१ ॥)
युग्यः, पुं, (युगं वहतीति । युग + “तद्बहति रथ- युगप्रासङ्गम् ।” ४ । ४ । ७६ । इति यत्प्रत्ययः ।) युगवोढा । इत्यमरः । २ । ९ । ६४ ॥ (“रथं वहतीति रथ्यः युग्यः प्रासङ्ग्यः ।” इति काशिका ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-045-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
युग्ययुग्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: युग्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

युग्य 📚 ➤ युगाय हितः- यत् जोतने के योग्य
संस्कृत: वाहनम्, युगवाह्यवृषभः · पर्याय: वाहन, यान, पत्र, धोरण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
युग्य 📚वह गाड़ी जिसमें दो घोडे़ या बैल जोते जाते हों । जोड़ी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
युग्य
हर प्रकार का वाहन (२.८.५८) — वाहन, यान, पत्र, धोरण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें