🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:26:42 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रचनम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रचनम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रचनम्

अर्थ: व्यवस्था, तैयारी, विन्यास --अभिषेक, संगीत आदि

व्युत्पत्ति: रच् + युच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रचन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. रचन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रचन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारचनम्रचनेरचनानि
द्वितीयारचनम्रचनेरचनानि
तृतीयारचनेनरचनाभ्याम्रचनैः
चतुर्थीरचनायरचनाभ्याम्रचनेभ्यः
पञ्चमीरचनात् / रचनाद्रचनाभ्याम्रचनेभ्यः
षष्ठीरचनस्यरचनयोःरचनानाम्
सप्तमीरचनेरचनयोःरचनेषु
सम्बोधनहे रचनहे रचनेहे रचनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रचन
रचन
racana
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रचन n. the act of making, forming, arranging, preparing, composing, Kāv.
mostly f(आ). arrangement, disposition, management, accomplishment, performance, preparation, production, fabrication, MBh.; Kāv. &c.
a literary production, work, composition, VarBṛS.; Sāh.
style, Sāh.
putting on, wearing (of a garment), Mṛcch.
arrangement (of troops), array, Pañcat.
contrivance, invention, Kathās.; BhP.
a creation of the mind, artificial image, Jaim.
fixing the feathers on an arrow, L.
dressing the hair (cf. केश-र्˚), L.
stringing flowers or garlands, W. (often ifc. with concrete meaning, e.g. निवास-रचना, a building, Mṛcch.; गीति-रचना, a song, Rājat.; कूट-रचना, an artifice, trick, Kathās.; accord. to L. also = परि-स्पन्द or परि-स्यन्द, प्रति-यत्न, ग्रन्थन, गुम्फ, व्यूह, निवेश, स्थिति; also = पाश, भार &c., abundance, quantity ifc. after a word meaning ‘hair’; cf. Pāṇ. ii, 3, 44, Sch.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (860,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रचनं --ना [रच्-युच्] 1 Arrangement, preparation, disposition; अभिषेक˚, संगीत˚ &c. --2 Formation, creation, production; अन्यैव कापि रचना वचनावलीनां Bv. 1. 69; so भ्रुकुटिरचना Me. 50. --3 Performance, completion, accomplishment, effecting; कुरु मम वचनं सत्वररचनं Gīt. 5; R. 10. 77. --4 A literary work or production, work, composition; संक्षिप्ता वस्तुरचना S. D. 422. --5 Dressing the hair. --6 An array or arrangement of troops. --7 A creation of the mind, an artificial fancy. --8 Stringing together (flowers &c.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0901-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रचनं, क्ली, (रचि + भावे ल्युट् ।) निर्म्माणम् । ग्रन्थनम् । यथा, जयदेवः । १ । ४ । “वाचः पजवय त्युमापतिधरः सन्दर्भशुद्धिं गिरां जानीते जयदेव एव शरणः श्लाघ्यो दुरूहद्रुतेः । शृङ्गारोत्तरसत्प्रमेयरचनैराचार्य्यगोवर्द्धनः स्पर्द्धी कोऽपि न विश्रुतः श्रुतिधरो धोयी कविः क्ष्मापतिः ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-083-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रचनम्रचन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: रच + णिच्+ल्युट्)
अन्य सम्भावना: रचन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रचनम् 📚 ➤ व्यवस्था, तैयारी, विन्यास --अभिषेक, संगीत आदि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रचन 📚n. the act of making, forming, arranging, preparing, composing, Kāv🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • रचनम्: रच + णिच्+ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें