🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:54:07 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रचयिता

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रचयिता

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रचयिता

अर्थ: रचना करना, शिल्पकार्य करना, ग्रन्थ बनाना

संस्कृत: प्रतियत्ने

अंग्रेज़ी: to create, to craft, to compose

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रच धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. रचयितृ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. रच धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  4. रच धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)
  5. रच धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे
  6. रच धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — रच (चुरादिगण) · अर्थ: रचना करना, शिल्पकार्य करना, ग्रन्थ बनाना (प्रतियत्ने)

लुट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमरचयितारचयितारौरचयितारः
मध्यमरचयितासेरचयितासाथेरचयिताध्वे
उत्तमरचयिताहेरचयितास्वहेरचयितास्महे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: रचयति · लट् (आत्मने.): रचयते · लिट्: रचयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): रचयाञ्चक्रे · लुट्: रचयिता · लुट् (आत्मने.): रचयिता · लृट्: रचयिष्यति · लृट् (आत्मने.): रचयिष्यते · लोट्: रचयतात् · लोट् (आत्मने.): रचयताम् · लङ्: अरचयत् · लङ् (आत्मने.): अरचयत · विधिलिङ्: रचयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): रचयेत · आशीर्लिङ्: रच्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): रचयिषीष्ट · लुङ्: अररचत् · लुङ् (आत्मने.): अररचत · लृङ्: अरचयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अरचयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रचन · ण्वुल्: रचकः · तृच्: रचयिता · यत्: रच्यः · तव्य: रचयितव्यः · अनीयर्: रचनीयः · क्त: रचितः · क्तवतु: रचितवान् · शतृ: रचयन् · स्य-शतृ: रचयिष्यन् · शानच्: रचयमानः · क्त्वा: रचयित्वा · ल्यप्: प्ररचय्य · तुमुन्: रचयितुम् · णमुल्: रचम् · क्तिन्: रक्ति · क्वसु: रचयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रच्
रच्
rac
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रच् cl. 10. P. (Dhātup. xxxv, 12) रचयति (pf. रचयाम्-आस, Kathās.; irr. fut. रचिष्यति, Hariv. [with v.l. करिष्यति]; and ind.p. रचयित्वा, Vet.), to produce, fashion, form, make, construct, complete, cause, effect, R.; Var. &c. (with चिन्ताम्, or चिन्ताः, to be anxious, Prab.); to make into (with double acc.), Bālar.; to compose, write (a book or any literary work), Śak.; Var.; Pañcat.; to place in or on (loc.), Kāv.; Kathās.; to adorn, decorate, Megh.; to cause to make or do (with double acc.), Uttarar.; to cause to move, put in motion (a horse), MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (860,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रच् {c10c} U. (रचयति-ते, रचित) 1 To arrange, prepare, make ready, contrive, plan; पुष्पाणां प्रकरः स्मितेन रचितो नो कुंदजात्यादिभिः Amaru. 40; रचयति शयनं सचकितनयनं Gīt. 5. --2 To make, form, effect, create, produce; मायाविकल्परचितैः स्यंदनैः R. 13. 75; माधुर्यं मधुविंदुना रचयितुं क्षारांबुधेरीहते Bh. 2. 6; मौलौ वा रचयांजलिं Ve. 3. 40. --3 To write, compose, put together (as a work); अश्वधाटीं जगन्नाथो विश्वहृद्यामरीरचत् Aśvad. 26; Ś. 3. 15. --4 To place in or upon, [] fix on; रचयति चिकुरे कुरबककुसुमं Gīt. 7; Ku. 4. 18, 34; Ś. 6. 17. --5 To adorn, decorate; Me. 66. --6 To direct (the mind &c.) towards.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0901-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रचयितारच धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: रचयितृ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | रच धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लुट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रचयिता 📚 ➤ रचना करना, शिल्पकार्य करना, ग्रन्थ बनाना
संस्कृत: प्रतियत्ने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रच् 📚cl. 10. P. (Dhātup. xxxv, 12) रचयति (pf. रचयाम्-आस, Kathās.; irr. fut.…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें