🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:04:00 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रजनिकर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रज-+निकर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

निकर

अर्थ: ढेर, चट्टा

संस्कृत: समूहः · पर्याय: समूह, निवह, व्यूह, सन्दोह, विसर

व्युत्पत्ति: नि + कृ + अच्, अप् वा (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. निकर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — निकर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानिकरःनिकरौनिकराः
द्वितीयानिकरम्निकरौनिकरान्
तृतीयानिकरेणनिकराभ्याम्निकरैः
चतुर्थीनिकरायनिकराभ्याम्निकरेभ्यः
पञ्चमीनिकरात् / निकराद्निकराभ्याम्निकरेभ्यः
षष्ठीनिकरस्यनिकरयोःनिकराणाम्
सप्तमीनिकरेनिकरयोःनिकरेषु
सम्बोधनहे निकरहे निकरौहे निकराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — निकर
निकर
nikara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निकर १ संज्ञा पुं॰ [अं॰ निकर वाकर्ज] एक प्रकार का घूटने तक का खुला पायजामा ।
निकर २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. समूह । झुंड़ । उ॰— बिचरहि यामें रसिकवर, मधुकर निकर आपार ।—रसखान॰, पृ॰, १२ ।
२. राशि । ढेर ।
३. न्यायदेय धन ।
४. सार (को॰) ।
५. निधि । खजाना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-कर m. (√ कृ) a heap, pile, a flock or multitude, a bundle, mass, collection (mfn. ifc. f(आ). ), MBh.; Kāv. &c.
(L.) pith, sap, essence
suitable gift, a honorarium
a treasure, the best of anything, a treasure belonging to Kubera, 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (544,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निकरः [निकॄ भावादौ अप्] 1 A heap, pile. --2 A flock, multitude, collection; पपात स्वेदांबुप्रसर इव हर्षाश्रुनिकरः Gīt. 11; Śi. 4. 58; Rs. 6. 18. --3 A bundle. --4 Sap, pith, essence. --5 A suitable gift, honorarium. --6 A treasure.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0617-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निकर प० निकॄ + भावादौ अप् । १ समूहे अमरः । २ सारे ३ न्यायदत्तधने ४ निधौ च मेदि० “निष्यन्दिनीरमिकरेण कृताभिषेका” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4056,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निकरः, पुं, (निकरोति व्याप्नोतीति । नि + कृ + अच् ।) समूहः । इत्यमरः । २ । ५ । ३९ ॥ (यथा, कलाविलासे । २ । १६ । “इत्यादिमुग्धबुद्धेरसमञ्जसवर्णनं रहः कृत्वा । गृह्णाति कनकनिकरं नृत्यंस्तत्तन्मनोरथैः पापः ॥”) सारः । न्यायदेयधनम् । निधिः । इति मेदिनी । रे, १७२ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-875-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निकर" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रज-निकरसमास: रज + निकर तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: निकर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रजनिकर 📚रज 📚निकर ➤ रज (रंग देना, रंगना) + निकर (ढेर, चट्टा)
संस्कृत: समूहः · पर्याय: समूह, निवह, व्यूह, सन्दोह, विसर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रज 📚वह रक्त जो स्त्रियों और स्तनपायी जाति के मादा प्राणियों के योनिमार्ग स…🟠🔵🟣🟢🟤
निकर 📚एक प्रकार का घूटने तक का खुला पायजामा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
रज
मासिक धर्म (२.६.२१) — पुष्प, आर्तव
निकर
समूह के और नाम (२.५.४२) — स्तोम, ओघ, व्रात, वार, संघात, संचय, समुदाय, समुदय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • रजनिकर = रज + निकर तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • निकर: नि + कृ + अच्, अप् वा (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬