🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:06:28 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रजनीश

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रजनि+ईश

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रजनि

अर्थ: वा ङीप्" रात

संस्कृत: रात्रिः, चक्रवर्तिनी · पर्याय: शर्वरी, निशा, निशीथिनी, रात्रि, त्रियामा

व्युत्पत्ति: रज्यतेऽत्र, रञ्ज् + कनि वा ङीप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रजनी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रजनी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारजनीरजन्यौरजन्यः
द्वितीयारजनीम्रजन्यौरजनीः
तृतीयारजन्यारजनीभ्याम्रजनीभिः
चतुर्थीरजन्यैरजनीभ्याम्रजनीभ्यः
पञ्चमीरजन्याःरजनीभ्याम्रजनीभ्यः
षष्ठीरजन्याःरजन्योःरजनीनाम्
सप्तमीरजन्याम्रजन्योःरजनीषु
सम्बोधनहे रजनिहे रजन्यौहे रजन्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

ईश

अर्थ: अपनाने वाला, स्वामी, मालिक

संस्कृत: शिवः, ईशानदिशायाः स्वामी · पर्याय: शम्भु, पशुपति, शिव, शूलिन्, महेश्वर

व्युत्पत्ति: ईश्-क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ईश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. ईश (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ईश (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाईशःईशौईशाः
द्वितीयाईशम्ईशौईशान्
तृतीयाईशेनईशाभ्याम्ईशैः
चतुर्थीईशायईशाभ्याम्ईशेभ्यः
पञ्चमीईशात् / ईशाद्ईशाभ्याम्ईशेभ्यः
षष्ठीईशस्यईशयोःईशानाम्
सप्तमीईशेईशयोःईशेषु
सम्बोधनहे ईशहे ईशौहे ईशाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रजनी
रजनी
rajanī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
रात्रि के और नाम (1.4.5) विभावरी · तमस्विनी · यामिनी · तमी
चक्रवर्तिनी (लाख-लता) के नाम (2.4.153) जनी · जतूका · जतुकृत् · चक्रवर्तिनी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रजनी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. रात । रात्रि । निशा । उ॰—(क) मंगल ही जु करी रजनी बिधि याही ते मंगली नाम घरयो है ।—केशव (शब्द॰) । (ख) है रजनी रज में रुचि केती, कहा रुचि रोचक रंक रसाल में ।—द्विजदेव (शब्द॰) ।
३. जतुका लता । पहाड़ी ।
४. नीली । नील ।
५. दारुहलदी ।
६. पुराणानुसार शाल्मदी द्वीप की एक नदी का नाम ।
७. लाख । लाह ।
८. दुर्गा का एक नाम (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रजनी (ई), f. See s.v.
रजनी f. ‘the coloured or dark one’, night, AV. &c. &c.
Curcuma Longa (du. = -द्वय), Suśr.
the indigo plant, L.
a grape or lac (द्राक्षा or लाक्षा), L.
N. of Durgā, Hariv.
of a partic. personification, MānGṛ.
(in music) of a partic. Mūrchanā, Saṃgīt.
of an Apsaras, Bālar.
of a river, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (863,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रजनिः --नी f. [रज्यतेऽत्र, रंज्-कनि वा ङीप्] 1 Night; हरिरभिमानी रजनिरिदानीमियमपि याति विरामं Gīt. 5. --2 Turmeric. --3 Red lac. --4 N. of Durgā. --Comp. --करः {1} the moon. {2} camphor. --चरः {1} a nightstalker, demon, goblin. {2} a thief. {3} a night-watcher. {4} N. of the moon. --जलं night-dew, hoar-frost. --पतिः, --रमणः the moon. --मुखं [] nightfall, evening.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0901-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रजनि(नी) स्त्री रज्यतेऽत्रं रन्ज--कनि वा ङीप् । १ रात्रौ २ हरिद्रायां ३ जतुकायाञ्च अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4789,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रजनी, स्त्री, (रजनि + कृदिकारादिति ङीष् ।) रात्रिः । (यथा, महाभारते । ३ । ६९ । २८ । “सा व्युष्ट्वा रजनीन्तत्र पितुर्वेश्मनि भाविनी । विश्रान्ता मातरं राजन् ! इदं वचनमब्रवीत् ॥”) हरिद्रा ॥ (अस्याः पर्य्यायो यथा, -- “हरिद्रा पीतिका गौरी काञ्चनी रजनी निशा । मेहघ्नी रञ्जनी पीता वर्णिनी रात्रिनामिका ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥ यथा, नषधे । २२ । ४९ । “अस्याः सुराधीशदिशः पुरासीत् यदम्बरं पीतमिदं रजन्या । चन्द्रांशुचूर्णव्यतिचुम्बितेन तेनाधुना नूनमलोहितायि ॥”) जतुका । इत्यमरः । २ । ४ । १५३ ॥ (यथा, बृहत्संहितायाम् । ४४ । ९ । “दन्त्यमृताञ्जनरजनीसुवर्णपूष्पाग्निमन्थाश्च ॥”) नीलिनी । इति मेदिनी । ने, ११६ ॥ (शाल्मली- द्वीपस्थनदीभेदः । यथा, भागवते । ५ । २० । १० “अनुमती सिनीवाली सरस्वती कुहू रजनी नन्दा राकेति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-084-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रजनी" आता है (12)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रजनिरजनी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
ईशईश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ईश (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रजनि 📚 ➤ वा ङीप्" रात
संस्कृत: रात्रिः, चक्रवर्तिनी · पर्याय: शर्वरी, निशा, निशीथिनी, रात्रि, त्रियामा

ईश 📚 ➤ अपनाने वाला, स्वामी, मालिक
संस्कृत: शिवः, ईशानदिशायाः स्वामी · पर्याय: शम्भु, पशुपति, शिव, शूलिन्, महेश्वर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रजनी 📚रात । रात्रि । निशा🟠🔵🟣🟢🟤
ईश 📚स्वामी । मानिक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
रजनी
रात्रि के और नाम (१.४.५) — विभावरी, तमस्विनी, यामिनी, तमी
चक्रवर्तिनी (लाख-लता) के नाम (२.४.१५३) — जनी, जतूका, जतुकृत्, चक्रवर्तिनी
ईश
शिव के नाम (१.१.३६) — शम्भु, पशुपति, शिव, शूली, महेश्वर
(इन्द्र, अग्नि, यम, नैरृत, वरुण, वायु,) कुबेर और ईश (शिव) (१.३.४) — कुबेर, सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
रजनीशरजनि + ईशदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ईश: ईश्-क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें