🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:00:33 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रजाइ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रज+आ+इ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रज

अर्थ: रंग देना, रंगना

संस्कृत: रागे

अंग्रेज़ी: to paint, to color

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रञ्ज् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. रज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — रञ्ज् (भ्वादिगण) · अर्थ: रंग देना, रंगना (रागे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमरजतात् / रजताद् / रजतुरजताम्रजन्तु
मध्यमरज / रजतात् / रजताद्रजतम्रजत
उत्तमरजानिरजावरजाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: रजति · लट् (आत्मने.): रजते · लिट्: ररञ्ज · लिट् (आत्मने.): ररञ्जे · लुट्: रङ्क्ता · लुट् (आत्मने.): रङ्क्ता · लृट्: रङ्क्ष्यति · लृट् (आत्मने.): रङ्क्ष्यते · लोट्: रजतात् · लोट् (आत्मने.): रजताम् · लङ्: अरजत् · लङ् (आत्मने.): अरजत · विधिलिङ्: रजेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): रजेत · आशीर्लिङ्: रज्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): रङ्क्षीष्ट · लुङ्: अराङ्क्षीत् · लुङ् (आत्मने.): अरङ्क्त · लृङ्: अरङ्क्ष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अरङ्क्ष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रञ्जन · ण्वुल्: रञ्जकः · तृच्: रङ्क्ता · ण्यत्: रञ्ज्यः · तव्य: रङ्क्तव्यः · अनीयर्: रञ्जनीयः · क्त: रक्तः · क्तवतु: रक्तवान् · शतृ: रजन् · स्य-शतृ: रङ्क्ष्यन् · शानच्: रजमानः · क्त्वा: रक्त्वा · ल्यप्: प्ररज्य · तुमुन्: रङ्क्तुम् · णमुल्: रञ्जम् · घञ्: रागः · क्तिन्: रक्ति · क्वसु: रेजिवान्

आ

अर्थ: स्वीकृति ‘हाँ'

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. ऋ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. ऌ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

इ

अर्थ: क्रोध

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रञ्ज्
रञ्ज्
rañj
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रञ्ज् or रज् cl. 1. 4. P. Ā. (Dhātup. xxiii, 30; xxvi, 58) रजति, ˚ते (only Gr.; -रञ्जति, R. vii, 99, 11) or रज्यति, ˚ते (Gr. also pf. P. ररञ्ज, 3rd du. ररजतुः or ररञ्जतुः; Ā. ररञ्जे; aor. अराङ्क्षीत्, अरङ्क्त; Prec. रज्यात्, रङ्क्षीष्ट; fut. रङ्क्ता; रङ्क्ष्यति, ˚ते; inf. रङ्क्तुम्; ind.p. रक्त्वा or रङ्क्त्वा), to be dyed or coloured, to redden, grow red, glow, AV.; Kāv.; to be affected or moved, be excited or glad, be charmed or delighted by (instr.), be attracted by or enamoured of, fall in love with (loc.), MBh.; Kāv. &c.; (रजति, ˚ते), to go, Naigh. ii, 14 : Caus. रजयति (only AV.) and रञ्जयति, ˚ते (aor. अरीरजत् or अररञ्जत्; Pass. रज्यते; aor. अरञ्जि or अराञ्जि), to dye, colour, paint, redden, illuminate, AV. &c. &c.; to rejoice, charm, gratify, conciliate, MaitrUp.; Mn.; MBh. &c.; to worship, Naigh. iii, 14 (रजयति मृगान् = रमयति मृगान्, Pāṇ. vi, 4, 24, Vārtt. 3, Pat.) : Desid. रिरङ्क्षति, ˚ते Gr.: Intens. रारजीति (Gr. also रारज्यते and रारङ्क्ति), to be greatly excited, exult, RV. ix, 5, 2 (others ‘to shine bright’). [cf. Gk. ῥέζω, ‘to dye’, ῥεγεύς, ‘dyer’.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (861,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रंज् {c1c} {c4c} U. (रजति-ते, रज्यति-ते, रक्त; pass. रज्यते; desid. रिरंक्षति) 1 To be dyed or coloured, to redden, become red, glow; कोपरज्यन्मुखश्रीः U. 5. 3; नेत्रे स्वयं रज्यतः 5. 36; N. 3. 120; 7. 60, 22. 52. --2 To dye, tinge, colour, paint. --3 To be attached or devoted to (with loc.) देवानियं निषधराजरुचस्त्यजंती रूपादरज्यत नले न विदर्भसुभ्रूः N. 13. 38; S. D. 111. --4 To be enamoured of, fall in love with, feel passion or affection for. --5 To be pleased, satisfied, or delighted. --Caus. (रंजयति ते) 1 To dye, tinge, colour, redden, paint; सा रंजयित्वा चरणौ कृताशीः Ku. 7. 19, 6. 81; Ki. 1. 40, 4. 14. --2 To please, gratify, propitiate, satisfy; ज्ञानलवदुर्विदग्धं ब्रह्मापि नरं न रजयति Bh. 2. 3. (रजयति also in this sense; see Ki. 6. 25); स्फुरतु कुचकुंभयोरुपरि मणिमंजरी रंजयतु तव हृदयेशं Gīt. 10. --3 To conciliate, win over, keep contented; Ms. 7. 19. --4 To hunt deer (रजयति only in this sense). --5 Ved. To worship.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0902-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रजरञ्ज् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: रज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
आअव्ययम् 📚
इअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रज 📚 ➤ रंग देना, रंगना
संस्कृत: रागे

आ 📚 ➤ स्वीकृति ‘हाँ'

इ 📚 ➤ क्रोध

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रञ्ज् 📚or रज् cl. 1. 4. P. Ā. (Dhātup. xxiii, 30; xxvi, 58) रजति, ˚ते (only G…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
रजाइरज + आदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें