🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:19:17 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रतव्रण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रत-+व्रण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

व्रण

अर्थ: शब्द करना

संस्कृत: शब्दे

अंग्रेज़ी: to sound

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. व्रण् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. व्रण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. व्रण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — व्रण् (भ्वादिगण) · अर्थ: शब्द करना (शब्दे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमव्रणतात् / व्रणताद् / व्रणतुव्रणताम्व्रणन्तु
मध्यमव्रण / व्रणतात् / व्रणताद्व्रणतम्व्रणत
उत्तमव्रणानिव्रणावव्रणाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: व्रणति · लिट्: वव्राण · लुट्: व्रणिता · लृट्: व्रणिष्यति · लोट्: व्रणतात् · लङ्: अव्रणत् · विधिलिङ्: व्रणेत् · आशीर्लिङ्: व्रण्यात् · लुङ्: अव्रणीत् · लृङ्: अव्रणिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: व्रणन · ण्वुल्: व्राणकः · तृच्: व्रणिता · ण्यत्: व्राण्यः · तव्य: व्रणितव्यः · अनीयर्: व्रणनीयः · क्त: व्रणितः · क्तवतु: व्रणितवान् · शतृ: व्रणन् · स्य-शतृ: व्रणिष्यन् · क्त्वा: व्रणित्वा · ल्यप्: प्रव्रण्य · तुमुन्: व्रणितुम् · णमुल्: व्राणम् · घञ्: व्राणः · क्तिन्: व्राण्टि · क्वसु: वव्रण्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — व्रण्
व्रण्
vraṇ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. व्रण् (also written ब्रण्) cl. 1. P. व्रणति, to sound, Dhātup. xiii, 8.
2. व्रण् (rather Nom. fr. व्रण below) cl. 1. P. व्रणति, to wound, Suśr.; cl. 10. P. (Dhātup. xxxv, 82) व्रणयति id., Kāv.; Kathās. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1042,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्रण् {vI.v} {c1c} P. (व्रणति) To sound. {vII.v} {c10c} U. (व्रणयति-ते) To hurt; wound.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1026-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रत-व्रणसमास: रत + व्रण् तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: व्रण् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: व्रण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | व्रण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रतव्रण 📚रत 📚व्रण् ➤ रत (प्रसन्न, खुश, तृप्त) + व्रण् (शब्द करना)
संस्कृत: शब्दे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रत 📚मैथुन । प्रसंग🟠🔵🟣🟢🟤
व्रण् 📚(also written ब्रण्) cl. 1. P. व्रणति, to sound, Dhātup. xiii, 8🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
रत
दाम्पत्य-सम्बन्ध (२.७.६१) — व्यवाय, ग्राम्यधर्म, मैथुन, निधुवन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • रतव्रण = रत + व्रण तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें