🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:59:06 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रथगरुत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रथ-+गरुतः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गरुतः

अर्थ: पक्षी के पर, बाजू

संस्कृत: पक्षिपक्षः · पर्याय: पक्ष, छद, पत्र, पतत्र, तनूरुह

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गरुत् (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  2. गरुत् (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  3. गरुत् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  4. गरुत् (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  5. गरुत् (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गरुत् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागरुत् / गरुद्गरुतौगरुतः
द्वितीयागरुतम्गरुतौगरुतः
तृतीयागरुतागरुद्भ्याम्गरुद्भिः
चतुर्थीगरुतेगरुद्भ्याम्गरुद्भ्यः
पञ्चमीगरुतःगरुद्भ्याम्गरुद्भ्यः
षष्ठीगरुतःगरुतोःगरुताम्
सप्तमीगरुतिगरुतोःगरुत्सु
सम्बोधनहे गरुत् / हे गरुद्हे गरुतौहे गरुतः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गरुत्
गरुत्
garut
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गरुत् संज्ञा पुं॰ [सं॰] पक्ष । पंख । पर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गरुत् m. n. (g. यवादि) the wing of a bird, Prasannar. v, 53.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (348,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गरुत् m. [गृ-गॄ-वा उति Uṇ. 1. 94] 1 [] The wing of a bird. --2 Eating, swallowing. --Comp. --योधिन् m. a quail.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0453-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गरुत् पु० गृ--गॄ--वा उति । स्वगानां नभोगतिहेतौ पक्षे (पाखा) अमरः । २ गरणे गरुत्मच्छब्दे उदा० । ३ भक्षणे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2545,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गरुत्, पुं, (गृणाति शब्दायते वायुवेगवशादिति । गॄ गि शब्दे + “मृग्रोरुतिः ।” उणां । १ । ९६ । इति उतिः ।) पक्षः । इत्यमरः । २ । ५ । ३६ ॥ पाखा इति भाषा ॥ (गिरतीति । गॄ निगरणे + उतिः । निगरणम् । भक्षणम् । यथा, यजुर्व्वेदे । १७ । ७२ । “सुपर्णोऽसि गरुत्मान् पृष्टे ।” “अग्ने ! त्वं सुपर्णोऽसि सुपर्णपक्ष्याकारो गरुडो- [] ऽसि गरुत्मान गरुत् गरणं गिलनं भक्ष अस्यास्तीति गरुत्मान् अशनायत्वानित्यर्थः ।” इति वेददीधितिः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-310-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रथ-गरुतःसमास: रथ + गरुत् तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: गरुत् (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: गरुत् (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन | गरुत् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रथगरुतः 📚रथ 📚गरुत् ➤ रथ (गाड़ी, जलूसी गाड़ी, यान, वाहन, विशेषकर युद्धरथ) + गरुत् (पक्षी के पर, बाजू)
संस्कृत: पक्षिपक्षः · पर्याय: पक्ष, छद, पत्र, पतत्र, तनूरुह

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रथ 📚प्राचीन काल की एक प्रकार की सवारी जिसमें चार या दो पहिए हुआ करते थे और…🟠🔵🟣🟢🟤
गरुत् 📚पक्ष । पंख । पर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
रथ
बेंत के नाम (२.४.३०) — वेतस, अभ्रपुष्प, विदुर, शीत, वानीर, वंजुल
(पड़ाव का) पहरा (२.८.३३) — सज्जन, उपरक्षण, हाथी, घोड़े, पैदल
गरुत्
पंख के नाम (२.५.३८) — पक्ष, छद, पत्र, पतत्र, तनूरुह

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • रथ-गरुतः = रथ + गरुतः तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें