🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:33:29 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रथ्या

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रथ्या

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रथ्या

अर्थ: गाड़ियों के आने जाने के लिए सड़क, राजमार्ग, मुख्य सड़क

संस्कृत: ग्राममध्यमार्गः, रथसमूहः · पर्याय: प्रतोली, विशिखा

व्युत्पत्ति: रथ्य + टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रथ्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. रथ्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. रथ्या (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. रथ्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. रथ्या (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. रथ्य (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रथ्या (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारथ्यारथ्येरथ्याः
द्वितीयारथ्याम्रथ्येरथ्याः
तृतीयारथ्ययारथ्याभ्याम्रथ्याभिः
चतुर्थीरथ्यायैरथ्याभ्याम्रथ्याभ्यः
पञ्चमीरथ्यायाःरथ्याभ्याम्रथ्याभ्यः
षष्ठीरथ्यायाःरथ्ययोःरथ्यानाम्
सप्तमीरथ्यायाम्रथ्ययोःरथ्यासु
सम्बोधनहे रथ्येहे रथ्येहे रथ्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रथ्या
रथ्या
rathyā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
) रथों का समूह (2.8.55) रथकट्या · रथव्रज
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रथ्या संज्ञा स्त्री॰ [स्त्री॰]
१. रथों का समूह ।
२. रथ का मार्ग या लकीर ।
३. रास्ता । सड़क ।
४. चौक । आँगन ।
५. नाली । नाबदान । उ॰—कहाँ देवसरि कलुष बिनासी । कहँ रथ्या जल अति मल रासी ।—द्विज (शब्द॰) ।
६. सड़कों का एक भेद जिसकी चौड़ाई २० या २१ हात होती थी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रथ्या f. See below
रथ्या f. a carriage-road, highway, street, Yājñ.; MBh.; Kāv. &c.
a number of carriages or chariots, Śiś. xviii, 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (866,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रथ्या 1 A road for carriages; (hence) a high-way, main road; भूयो भूयः सविधनगरीरथ्यया पर्यटंतं Māl. 1. 15. --2 A place where many roads meet. --3 A number of carriages or chariots; Śi. 18. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0904-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रथ्या, स्त्री, (रथानां समूहः । रथ् + “खलगो- रथात् ।” ४ । २ । ५० । इति यत् ।) रथ- समूहः । तत्पर्य्यायः । रथकड्या (ट्या) २ रथ- व्रजः ३ । अभ्यन्तरमार्गः । नाछ इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । प्रतोली २ विशिखा ३ । इत्यमरः ॥ आवर्त्तनी । इति मेदिनी ॥ (रथाय हिता । रथ् + “रथाद्यत् ।” ४ । ३ । १२१ । इति यत् । यद्वा, रथं वहतीति । “तद्बहतीति ।” ४ । ४ । ७६ । इति यत् ।) पन्थाः । (यथा, महा- भारते । १ । १४१ । ६० । “पानागारेषु रथ्यासु सर्व्वतीर्थेषु चाप्यथ । चत्वरेषु च कूपेषु पर्व्वतेषु वनेषु च ॥”) चत्वरम् । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-093-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रथ्या" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रथ्यारथ्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: रथ्या (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | रथ्या (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रथ्या 📚 ➤ गाड़ियों के आने जाने के लिए सड़क, राजमार्ग, मुख्य सड़क
संस्कृत: ग्राममध्यमार्गः, रथसमूहः · पर्याय: प्रतोली, विशिखा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रथ्या 📚रथों का समूह🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
रथ्या
गली/सड़क (२.२.३) — प्रतोली, विशिखा
) रथों का समूह (२.८.५५) — रथकट्या, रथव्रज

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें