🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:37:10 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रभस

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रभस

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रभस

अर्थ: प्रचण्ड, उग्र, भीषण, प्रखर

व्युत्पत्ति: रभ् + असच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रभस (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. रभस (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रभस (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारभसःरभसौरभसाः
द्वितीयारभसम्रभसौरभसान्
तृतीयारभसेनरभसाभ्याम्रभसैः
चतुर्थीरभसायरभसाभ्याम्रभसेभ्यः
पञ्चमीरभसात् / रभसाद्रभसाभ्याम्रभसेभ्यः
षष्ठीरभसस्यरभसयोःरभसानाम्
सप्तमीरभसेरभसयोःरभसेषु
सम्बोधनहे रभसहे रभसौहे रभसाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रभस
रभस
rabhasa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रभस १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वेग ।
२. हर्ष ।
३. प्रोत्साहन ।
४. उत्सुकता । औत्सुक्य ।
५. पूर्वापर या कारण कार्य का विचार ।
६. संभ्रम ।
७. पछतावा । रंज ।
८. बाल्मीकि रामायण के अनुसार अस्त्रों का एक संहार, अर्थात् शत्रु के चलाए हुए अस्त्र निष्फल करने की विधि जो विश्वामित्र ने रामचंद्र को सिखलाई थी ।
९. रामायण के अनुसार एक राक्षस का नाम ।
१०. विष । जहर (को॰) ।
२१. कोप । क्रोध (को॰) ।
रभस १ वि॰
१. वेगवाला ।
२. प्रबल । तीव्र । मजबुत । द्दढ़ ।
३. प्रसन्न । आनंदपूर्ण [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रभस mf(आ)n. (fr. prec.) impetuous, violent, rapid, fierce, wild, RV. &c. &c.
(ifc.) eager for, desirous of Kālid.
strong, powerful (said of the Soma), RV.
shining, glaring, ib.
रभस m. impetuosity, vehemence, hurry, haste, speed, zeal, passion, eager desire for (comp.), MBh.; Kāv. &c. (also f(आ). , L.; रभस ibc.; ˚आत् ind. and ˚एन ind. violently, impetuously, eagerly, quickly)
रभस m. joy, pleasure, Gīt.
regret, sorrow, W.
poison, L.
N. of a magical incantation recited over weapons, R.
of a Dānava (v.l. रश्मिस)
of a king (son of Rambha), BhP.
of a Rākṣasa, L.
of a lexicographer (also called रभस-पाल), Cat.
of a monkey, R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (867,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रभस a. [रभ्-असच्] 1 Violent, impetuous, fierce, wild. --2 Strong, intense, vehement, powerful, ardent, eager (as desire &c.); रभसया नु दिगंतदिदृक्षया Ki. 5. 1; R. 9. 61; Mu. 5. 24. --3 Rash, precipitate. --4 Joyful, glad. --5 Ved. Strengthening. --सः 1 Violence, force, impetuosity, haste, speed, hurry, vehemence; आलीषु केलीरभसेन बाला मुहुर्ममालापमपालपंती Bv. 2. 12; त्वभिसरणरभसेन वलंती Gīt. 6; Śi. 6. 13, 11. 23; Ki. 9. 47. --2 Rashness, precipitateness, headlong haste; अतिरभ सकृतानां कर्मणामाविपत्तेर्भवति हृदयदाही शल्यतुल्यो विपाकः Bh. 2. 99. --3 Anger, passion, rage, fury. --4 Regret, sorrow. --5 Joy, pleasure, delight; मनसि रभसविभवे हरिरुदयतु सुकृतेन Gīt. 5. --6 Ardent desire, eagerness.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0904-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रभस पु० रभ--असच् । १ वेगे २ हर्षे मेदि० ३ औत्सुक्ये ४ पौर्वापर्य्याविचारे च अमरः । अर्श आद्यच् । ५ वेगादि- युक्ते त्रि० ६ कोषकारकभेदे पु० । ७ महति त्रि० निघ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4792,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रभसः, पुं, (रभणमिति । रभ + “अत्यविचमि- तमिनमिरभिलभीति ।” उणा० ३ । ११७ । इति असच् ।) वेगः । (यथा, माघे । ९ । ७२ । “रभसोत्थितामुपगतः सहसा परिरभ्यकश्चन बधूमरुधत् ॥”) हर्षः । इति मेदिनी । से, ३१ ॥ (प्रेमोत्साहः । यथा, गीतगोविन्दे । ५ । ६ । “मनसि रभसविभवे हरिरुदयतु सुकृतेन ॥” “रभसस्य प्रेमोत्साहस्य ।” इति तट्टीकाबाल- बोधिनी ॥) संरम्भः । यथा, माघे । ११ । १९ । “प्रमदमदनमाद्यद्यौवनोद्दामरामा रमणरभसखेदच्छेदविच्छे दक्षः ॥” संभ्रमः । यथा, भागवते । ११ । १९ । “वज्रदंष्ट्राः श्वानः सप्तशतानि विंशतिश्च सरभसं खादन्ति ॥”) पौर्व्वापर्य्यविचारः । इत्यरुणः । औत्सुक्यमिति [] कलिङ्गः । स्त्रियामा रभसा च दृश्यते । इति कृष्णः । (यथा, किरातार्ज्जुनीये । ५ । १ । “अथ जयाय नु मेरुमहीभृतो रभसया नु दिगन्तदिदृक्षया । अभिययौ स हिमालयमुच्छ्रितं समुदितं नु विलङ्घयितुं नभः ॥”) (यथा, महाभारते । ५ । ५१ । १० । “सर्व्वेषां मम पुत्राणां स एकः क्रूरविक्रमः । बह्वाशी विप्रतीपश्च बाल्येऽपि रभसः सदा ॥” महान् । इति निघण्टुः । ३ । ३ ॥) यदा तु रभसगुणयोगातर्श आदित्वात् अप्र- त्यये तद्वति वर्त्तते तदा वाच्यलिङ्गता स्यात् । इति लिङ्गादिसंग्रहे भरतः ॥ स्वनामख्यातः अभिधानविशेषश्च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-094-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रभसरभस (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: रभस (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रभस 📚 ➤ प्रचण्ड, उग्र, भीषण, प्रखर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रभस 📚वेग🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें