🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:18:45 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रम्यकः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रम्यकः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रम्यकः

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: Melia Sempervirens, Bhpr.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रम्यक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रम्यक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारम्यकःरम्यकौरम्यकाः
द्वितीयारम्यकम्रम्यकौरम्यकान्
तृतीयारम्यकेणरम्यकाभ्याम्रम्यकैः
चतुर्थीरम्यकायरम्यकाभ्याम्रम्यकेभ्यः
पञ्चमीरम्यकात् / रम्यकाद्रम्यकाभ्याम्रम्यकेभ्यः
षष्ठीरम्यकस्यरम्यकयोःरम्यकाणाम्
सप्तमीरम्यकेरम्यकयोःरम्यकेषु
सम्बोधनहे रम्यकहे रम्यकौहे रम्यकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रम्यक
रम्यक
ramyaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रम्यक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जंबु द्बीप के नौ खँडों या वर्षो में से एक । यह मेरू के दक्षिण और श्वेत पर्वत के उत्तर वायव्य कोण में माना गया है । विशेष—कहते है, यहाँ वट की जाति का एक वृक्ष होता है, जिसे खाकर यहाँ के लोग कई दिन तक रह सकते है । इसे रोहित भी कहते है ।
२. महानिंब । बकायन ।
३. परवल की जड़ [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रम्यक m. Melia Sempervirens, Bhpr.
N. of a son of Āgnīdhra, BhP.
रम्यक n. (in Sāṃkhya) one of the 8 perfections or Siddhis, Tattvas.; Sāṃkhyak., Sch. (also f(आ). scil. सिद्धि)
रम्यक n. the root of Trichosanthes Dioeca, Suśr.
N. of a Varṣa called after Ramyaka, Pur.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (868,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रम्यकं, क्ली, (रम्यते जनोऽत्रेति । रम् + यत् । ततः कप् संज्ञायां कन् वा ।) वर्षविशेषः । इति जटाधरः ॥ एतस्य विवरणं यथा, -- “दक्षिणेन तु मेरोस्तु श्वेतस्य चोत्तरेण च । वायव्यं रम्यकं नाम जायन्ते तत्र मानवाः ॥ मतिप्रधाना विमला जरादुर्गविवर्जिताः । तत्रापि सुमहान् वृक्षो न्यग्रोधो रोहितः स्मृतः । तत्फलप्राशनादेव जीवन्ति बहुवासरम् ॥” इति वराहपुराणे रुद्रगीतानामाध्यायः ॥ (तथाच देवीभागवते । ८ । ९ । १८ -- २३ । “रम्यके नाम वर्षे च मूर्त्तिं भगवतः पराम् । मात्स्यां देवासुरैर्व्वन्द्यां मनुः स्तौति निरन्तरम् ॥ मनुरुवाच । ओँ नमो मुख्यतमाय नमः सत्त्वाय प्राणायौजसे बलाय महामत्स्याय नमः । अन्तर्व्वहिश्चाखिललोकपालकै- रदृष्टरूपो विचरस्युरुस्वनः । स ईश्वरस्त्वं स इदं वशे नय- न्नाम्ना यथा दारुमयीं नरः स्त्रियम् ॥ यं लोकपालाः किल मत्सरज्वरा हित्वा यतन्तोऽपि पृथक् समेत्य च । पातुं न शेकुर्द्दिपदश्चतुष्पदः सरीसृपं स्थाणु यदत्र दृश्यते ॥ भवान् युगान्तार्णव ऊर्म्मिमालिनि क्षौणीमिमामोषधिवीरुधां निधिम् । मया सहोरुक्रमतेऽज ओजसा तस्मे जगत्प्राणगणात्मने नमः ॥ एवं स्तौति च देवेशं मनुः पार्थिवसत्तमः । मत्स्यावतारं देवेशं संशयच्छेदकारणम् ॥ [] ध्यानयोगेन देवस्य निर्धूताशेषकल्मषः । आस्ते परिचरन् भक्त्या महाभागवतोत्तमः ॥” तथाच मात्स्ये । ११२ । ३० ॥ वैष्णवे । २ । २ । १३ ॥ ब्रह्माण्डे च । ९ । १ । ७ ॥ द्रष्टव्यम् ॥) पटोल- मूलम् । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, सुश्रुते । १ । २९ अध्याये । “कम्पिल्लकरम्यकपाटलापूगहरीतकीत्यादयः ॥” पुं, आग्निध्रपुत्त्रभेदः । एतन्नामानुसारेणैव रम्यक- वर्षोऽभवत् । यथा, भागवते । ५ । २ । १९ । “तस्यामुह वा आत्मजान् स राजवर्य्य आग्नीध्रो नाभिकिंपुरुषहरिवर्षेलावृतरम्यकहिरण्मय- कुरुभद्राश्वकेतुमालसंज्ञान् नवपुत्त्रानजनयत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-097-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रम्यकःरम्यक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रम्यकः 📚 ➤ जंबु द्बीप के नौ खँडों या वर्षो में से एक । यह मेरू के दक्षिण और श्वेत… उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): Melia Sempervirens, Bhpr.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रम्यक 📚जंबु द्बीप के नौ खँडों या वर्षो में से एक । यह मेरू के दक्षिण और श्वेत…🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें