🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:41:15 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रम्यक
ramyaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रम्यक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जंबु द्बीप के नौ खँडों या वर्षो में से एक । यह मेरू के दक्षिण और श्वेत पर्वत के उत्तर वायव्य कोण में माना गया है । विशेष—कहते है, यहाँ वट की जाति का एक वृक्ष होता है, जिसे खाकर यहाँ के लोग कई दिन तक रह सकते है । इसे रोहित भी कहते है ।
२. महानिंब । बकायन ।
३. परवल की जड़ [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रम्यक m. Melia Sempervirens, Bhpr.
N. of a son of Āgnīdhra, BhP.
रम्यक n. (in Sāṃkhya) one of the 8 perfections or Siddhis, Tattvas.; Sāṃkhyak., Sch. (also f(आ). scil. सिद्धि)
रम्यक n. the root of Trichosanthes Dioeca, Suśr.
N. of a Varṣa called after Ramyaka, Pur.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (868,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रम्यकं, क्ली, (रम्यते जनोऽत्रेति । रम् + यत् । ततः कप् संज्ञायां कन् वा ।) वर्षविशेषः । इति जटाधरः ॥ एतस्य विवरणं यथा, -- “दक्षिणेन तु मेरोस्तु श्वेतस्य चोत्तरेण च । वायव्यं रम्यकं नाम जायन्ते तत्र मानवाः ॥ मतिप्रधाना विमला जरादुर्गविवर्जिताः । तत्रापि सुमहान् वृक्षो न्यग्रोधो रोहितः स्मृतः । तत्फलप्राशनादेव जीवन्ति बहुवासरम् ॥” इति वराहपुराणे रुद्रगीतानामाध्यायः ॥ (तथाच देवीभागवते । ८ । ९ । १८ -- २३ । “रम्यके नाम वर्षे च मूर्त्तिं भगवतः पराम् । मात्स्यां देवासुरैर्व्वन्द्यां मनुः स्तौति निरन्तरम् ॥ मनुरुवाच । ओँ नमो मुख्यतमाय नमः सत्त्वाय प्राणायौजसे बलाय महामत्स्याय नमः । अन्तर्व्वहिश्चाखिललोकपालकै- रदृष्टरूपो विचरस्युरुस्वनः । स ईश्वरस्त्वं स इदं वशे नय- न्नाम्ना यथा दारुमयीं नरः स्त्रियम् ॥ यं लोकपालाः किल मत्सरज्वरा हित्वा यतन्तोऽपि पृथक् समेत्य च । पातुं न शेकुर्द्दिपदश्चतुष्पदः सरीसृपं स्थाणु यदत्र दृश्यते ॥ भवान् युगान्तार्णव ऊर्म्मिमालिनि क्षौणीमिमामोषधिवीरुधां निधिम् । मया सहोरुक्रमतेऽज ओजसा तस्मे जगत्प्राणगणात्मने नमः ॥ एवं स्तौति च देवेशं मनुः पार्थिवसत्तमः । मत्स्यावतारं देवेशं संशयच्छेदकारणम् ॥ [] ध्यानयोगेन देवस्य निर्धूताशेषकल्मषः । आस्ते परिचरन् भक्त्या महाभागवतोत्तमः ॥” तथाच मात्स्ये । ११२ । ३० ॥ वैष्णवे । २ । २ । १३ ॥ ब्रह्माण्डे च । ९ । १ । ७ ॥ द्रष्टव्यम् ॥) पटोल- मूलम् । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, सुश्रुते । १ । २९ अध्याये । “कम्पिल्लकरम्यकपाटलापूगहरीतकीत्यादयः ॥” पुं, आग्निध्रपुत्त्रभेदः । एतन्नामानुसारेणैव रम्यक- वर्षोऽभवत् । यथा, भागवते । ५ । २ । १९ । “तस्यामुह वा आत्मजान् स राजवर्य्य आग्नीध्रो नाभिकिंपुरुषहरिवर्षेलावृतरम्यकहिरण्मय- कुरुभद्राश्वकेतुमालसंज्ञान् नवपुत्त्रानजनयत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-097-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें