🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:23:22 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रयासत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रे+आसत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रे

अर्थ: संबोधनात्मक अव्यय

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. रा (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. रा (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रै + अच्
  4. रा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  5. रा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  6. रा (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन
  7. ऋ (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन
  8. र (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

आसत

अर्थ: जाना, चमकना, लेना

संस्कृत: गतिदीप्त्यादानेषु

अंग्रेज़ी: to go, to shine, to glow, to take

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अस् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. आस् धातु (अदादिगण, आत्मनेपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन
  3. अस् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  4. आसता (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · तद्धित: आस + तल् (भाववाचक)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — अस् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना, चमकना, लेना (गतिदीप्त्यादानेषु)

लङ् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमआसतआसेताम्आसन्त
मध्यमआसथाःआसेथाम्आसध्वम्
उत्तमआसेआसावहिआसामहि

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: असति · लट् (आत्मने.): असते · लिट्: आस · लिट् (आत्मने.): आसे · लुट्: असिता · लुट् (आत्मने.): असिता · लृट्: असिष्यति · लृट् (आत्मने.): असिष्यते · लोट्: असतात् · लोट् (आत्मने.): असताम् · लङ्: आसत् · लङ् (आत्मने.): आसत · विधिलिङ्: असेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): असेत · आशीर्लिङ्: अस्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): असिषीष्ट · लुङ्: आसीत् · लुङ् (आत्मने.): आसिष्ट · लृङ्: आसिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): आसिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: असन · ण्वुल्: आसकः · तृच्: असिता · ण्यत्: आस्यः · तव्य: असितव्यः · अनीयर्: असनीयः · क्त: असितः · क्तवतु: असितवान् · शतृ: असन् · स्य-शतृ: असिष्यन् · शानच्: असमानः · क्त्वा: असित्वा · ल्यप्: प्रास्य · तुमुन्: असितुम् · णमुल्: आसम् · घञ्: आसः · क्तिन्: अस्ति · क्वसु: आसिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रे
रे
re
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रे १ अव्य॰ [सं॰]
१. संबोधन शब्द । उ॰—क्यों मन मूढ़ छबीली के अंगनि जाय परयो रे ससा जिमि भीर में ।—मन्नालाल (शब्द॰) । विशेष—इस संबोधन से आदर का भाव सूचित होता है और इसका प्रयोग उसी के प्रति होता है, जिसके प्रति 'तू' सर्वनाम का व्यवहार होता है ।
२. तुच्छता वा अपमानसूचक संबोधन ।
रे २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ ऋषभ का आदि र] संगीत में ऋषभ स्वर । जैसे,— स, रे, ग, म, प, ध, नी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रे ind. a vocative particle (generally used contemptuously or to express disrespect; often doubled), Kāv.; Kathās. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (887,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रे ind. A vocative particle; रेरे शंकरगृहाधिवासिनो जानपदाः Māl. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0916-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रे अव्य० रा--के । नीचादेः सम्बोधने हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4812,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रे, व्य, सम्बोधनविशेषः । यथा, -- “सम्बोधनेऽङ्ग भोः पाट् प्याट् हे है हं होऽरे रेऽपि च ।” इति हेमचन्द्रः । ६ । १७३ ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । ३२ । १५५ । “तत्र मन्दमिवालोक्य साभिप्रायः समां नृपः । पप्रच्छ रे किमीदृक् त्वं सञ्जातः कथ्यता- मिति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-175-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रे" आता है (13)
मार्गी संगीत में एक मूर्छना जिसका स्वरग्राम इस प्रकार है,— नि, स, रे, ग, म, प…अभिरुता संगीत में मूर्च्छनाविशेष । इसका सरगम यों है— रे, ग, म, प, ध, नि, स । म…उत्तरायणी संगीत में एक मूर्छना जिसका स्वरग्राम यों है—ध, नि, रे, ग, म, प, स, रे,…उत्तरमंद्र संगीत में एक मूर्च्छना का नाम । इसका स्वरग्राम यों है । —स, रे, ग, म, …हाल दशा । अवस्था । जैसे,—अब उनका क्या हाल है ?नाटिका एक प्रकार का दृश्य काव्य । विशेष—यह एक प्रकार का नाटक ही है जिसमें चार…पौरवी युधिष्ठिर की एक स्त्री का नामसौवीरी संगीत में एक प्रकार की मूर्छना जिसका स्वरग्राम इस प्रकार है—म, प, ध, न…मत्सरीकृता संगीत में एक मूर्छना का नाम । इसका स्वरग्राम इस प्रकार है—म,प,ध,नि,स,र…रजना पु ^१ क्रि॰ अ॰ रँगा जाना । रंग में डुबाया जानाआरोही चढ़नेवाला । ऊपर जानेवालाअभ्युच्छाय चढ़ाव । उठानहारिनाश्वा संगीत में एक मूर्छना जिसका स्वरग्राम इस प्रकार है —ग, म, प, ध, नि, स, …

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रेअव्ययम् 📚
अन्य सम्भावना: रा (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन | रा (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रै + अच्
आसतअस् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आस् धातु (अदादिगण, आत्मनेपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन | अस् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रे 📚 ➤ संबोधनात्मक अव्यय

आसत 📚 ➤ जाना, चमकना, लेना
संस्कृत: गतिदीप्त्यादानेषु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रे 📚संबोधन शब्द🟠🔵🟣🟢🟤
अस् 📚cl. 2. P. अस्ति (2. sg. असि, 1. sg. अस्मि; pl. स्मसि or स्मस्, स्…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
रयासतरे + आसतअयादि एचोऽयवायावः (६.१.७८)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें