🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:13:04 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रसा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रसा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रसा

अर्थ: निम्नतर नारकीय प्रदेश, नरक

संस्कृत: भूमिः, पाटा, सल्लकी · पर्याय: भू, भूमि, अचला, अनन्ता, विश्वम्भरा

व्युत्पत्ति: रस् + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रसा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. रसा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. रसा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. रस (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. रसा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. रस (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रसा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारसारसेरसाः
द्वितीयारसाम्रसेरसाः
तृतीयारसयारसाभ्याम्रसाभिः
चतुर्थीरसायैरसाभ्याम्रसाभ्यः
पञ्चमीरसायाःरसाभ्याम्रसाभ्यः
षष्ठीरसायाःरसयोःरसानाम्
सप्तमीरसायाम्रसयोःरसासु
सम्बोधनहे रसेहे रसेहे रसाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रसा
रसा
rasā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रसा १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. पृथ्वी । जमीन ।
२. रासना ।
३. पाठा । पाढा ।
४. शल्लकी । सलई ।
५. कँगनी नाम का मोटा अन्न ।
६. दाख । द्राक्षा । अंगुर ।
७. मेदा ।
८. शिलारस । लोहवान ।
९. आम ।
१०. काकोली ।
११. नदी ।
१२. रसातल ।
१३. जीभ । रसना । जबान ।
रसा २ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ रस] तरकारी आदि का झोल । शोरबा । यौ॰— रसेदार=जिसमें रसा या शोरबा हो । शोरबेदार ।
रसा ३ वि॰ [फा़॰] पहुँचानेवाला । जिसकी किसी जगह पहुँच हो [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रसा (आ), f., see s.v.
रसा f. moisture, humidity, RV.
N. of a river, ib.
a mythical stream supposed to flow round the earth and the atmosphere, ib. (Nir. xi, 23)
the lower world, hell, MBh.; Pur. (cf. -तल)
the earth, ground, soil, Kāv.
the tongue, L.
N. of various plants (Clypea Hernandifolia; Boswellia Thurifera; Panicum Italicum; a vine or grape; = काकोली), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (869,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रसा 1 The lower or infernal regions, hell. --2 The earth, ground, soil; Bv. 1. 59; स्मरस्य युद्धरंगतां रसारसार सारसा Nalod. 2. 10. --3 The tongue. --4 A vine or grapes. --5 Ved. Moisture. --Comp. --ओकस् m. an inhabitant of the lower world. --खतः a cock. --तलं {1} N. of one of the seven regions below the earth; see पाताल. {2} the lower world or hell in general; राज्यं यातु रसातलं पुनरिदं न प्राणितुं कामये Bv. 2. 63; or जातिर्यातु रसातलं Bh. 2. 39. --पायिन् m. a dog.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0906-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रसा स्त्री पाकजः रसो माधुर्य्यादिरूपोऽस्त्यस्याः अच् । पृथिव्याम् अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4797,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रसा, स्त्री, (माधुर्य्यादिरूपो विविधो रसोऽस्त्यस्या- मिति । “अर्शआदिभ्योऽच् ।” ५ । २ । १२७ । इति अच् । रसति शब्दायते इति वा । रस + अच् । टाप् च ।) पृथिवी । इत्यमरः ॥ रसना । (तत्पर्य्यायो यथा, भावप्रकाशे । १ । १ । “रास्ना युक्तरसा रस्या सुवहा रसना रसा । एलापर्णी च सुरसा सुगन्धा श्रेयंसी तथा ॥”) पाठा । (अस्याः पर्य्यायो यथा, भावप्रकाशे । १ । १ । “पाठाम्बष्ठाम्बष्ठकी च प्राचीना पापचेलिका । एकाष्ठीला रसा प्रोक्ता पाठिका वरतिक्तिका ॥” शल्लकी । (अस्याः पर्य्यायो यथा, -- “शल्लकी गजभक्ष्या च सुवहा सुरभां रसा । महेरुणा कुन्दुरुकी वल्लकी च बहुस्रवा ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) कङ्गुः । इति मेदिनी ॥ द्राक्षा । काकोली । इति शब्दरत्नावली ॥ (रसातलम् । यथा, भागवते । १० । ६ । १२ । “रसा दिशश्च प्रतिनेदिरे जनाः पेतुः क्षितौ वज्रनिपातशङ्कया ॥” यथा च तत्रैव । ३ । १३ । १६ । [] “सृजतो मे क्षितिर्वार्भिः प्लाव्यमाना रसां गता ॥” “रसां रसातलं गता ।” इति तट्टीकायां स्वामि- पादाः ॥ नदी । यथा, ऋग्वेदे । १ । ११२ । १२ । “याभी रसां क्षोदसोद्नः पिपिण्वथुः ॥” “रसां नदीम् ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-106-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रसा" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रसारसा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: रस + अच्)
अन्य सम्भावना: रसा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | रसा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रसा 📚 ➤ निम्नतर नारकीय प्रदेश, नरक
संस्कृत: भूमिः, पाटा, सल्लकी · पर्याय: भू, भूमि, अचला, अनन्ता, विश्वम्भरा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रसा 📚पृथ्वी । जमीन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
रसा
पृथ्वी के नाम (२.१.२) — भू, भूमि, अचला, अनन्ता, विश्वम्भरा, स्थिरा, धरा, धरित्री
पाठा के नाम (२.४.८४) — पाटा, अम्बष्ठा, विद्धकर्णी, स्थापनी, श्रेयसी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • रसा: रस + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें