🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:10:26 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रसालम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रसालम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रसालम्

अर्थ: ष.त . " आम का पेड़

संस्कृत: आम्रवृक्षः, इक्षुः · पर्याय: आम्र, चूत

व्युत्पत्ति: रसमालाति - आ + ला + क, ष.त . (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रसाल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. रसाल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. रसाल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रसाल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारसालःरसालौरसालाः
द्वितीयारसालम्रसालौरसालान्
तृतीयारसालेनरसालाभ्याम्रसालैः
चतुर्थीरसालायरसालाभ्याम्रसालेभ्यः
पञ्चमीरसालात् / रसालाद्रसालाभ्याम्रसालेभ्यः
षष्ठीरसालस्यरसालयोःरसालानाम्
सप्तमीरसालेरसालयोःरसालेषु
सम्बोधनहे रसालहे रसालौहे रसालाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रसाल
रसाल
rasāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गन्ने के नाम (2.4.163) इक्षु
आम के नाम (2.4.33) आम्र · चूत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रसाल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आम ।
२. ऊख । गन्ना ।
३. कचहल ।
४. कुंदुर तृण ।
५. गोधूम । गेहुँ ।
६. अम्लवेत ।
७. शिलारस । लोवान ।
८. बोल नामक गंधद्रव्य ।
९. एक प्रकार का मूसा (को॰) ।
रसाल २ वि॰ [वि॰ स्त्री॰ रसाला]
१. मधुर, मीठा ।
२. रसीला ।
३. सुंदर । मनोहर ।
४. स्वादिष्ठ ।
५. मार्जित । शुद्ध ।
६. रसिया । रसिक । उ॰— तासों मुदिता कहत हैं, कवि मतिराम रसाल ।— मतिराम (शब्द॰) ।
रसाल ३ संज्ञा पुं॰ [अं॰ इरसाल] कर । राजस्व । खिराज । उ॰— श्रीनगर नैपाल जुमिला के छितिपाल भेजन रसाल चौर गढ़ कुही बाज की । —भूषण (शब्द॰) । दे॰ रिसाल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रसाल m. the mango tree, Prasannar.
the sugarcane, L.
the bread-fruit tree, L.
a kind of grass, L.
wheat, L.
a kind or mouse, Cat.
रसाल n. myrrh or frankincense, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (871,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रसालः [रस मालति आ-ला-क ष˚ त˚] 1 The mango tree; भृंगा रसालकुसुमानि समाश्रयंते Bv. 1. 10. --2 The olibanum tree. --3 The bread-fruit tree. --4 Wheat. --5 The sugar-cane. --ला 1 The tongue. --2 Curds [] mixed, with sugar and spices. --3 Dūrvā grass. --4 A vine or grape. --लं 1 Gum-myrrh. --2 Frankincense.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0907-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रसाल न० रसमालाति आ + ला--क ६ त० । १ सिह्लके २ गन्धरसे मेदि० । ३ शिखरिण्याम (पेयभेदे) तत्पाक- विधिः कृतान्नशब्दे २१८४ पृ० भावप्र० उक्तो दृश्यः । ४ रसनायां ५ दूर्वायां ६ विदार्य्यां ७ द्राक्षायाञ्च स्त्री मेदि० । ८ आम्रे “रसालः सालः समदृश्यताऽमुना” नैषधम् । ९ इक्षौ अमरः । १० पनसे शब्दर० । ११ गोधूमे १२ पुण्ड्रकेक्षौ च पु० राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4798,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रसालं, क्ली, (रसं आलातीति । आ + ला + कः ।) सिह्लकम् । बीलम् । इति मेदिनी ॥
रसालः, पुं, (रसं आलाति गृह्णाति । आ + ला + कः ।) इक्षुः । आम्रः । इत्यमरः ॥ (यथा, साहित्यदर्पणे १० परिच्छेदे अतिशयोक्त्यलङ्कारे । “प्रागेव हरिणाक्षीणां चित्तमुत्कलिकाकुलम् । पाश्चादुद्भिन्नवकुलरसालमुकुलश्रियः ॥”) पनसः । इति शब्दरत्नावली ॥ कुन्दरतृणम् ॥ गोधूमः । पुण्ड्रकनामेक्षुः । इति राजनिर्घण्टः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-107-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रसाल" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रसालम्रसाल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: रसाल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | रसाल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रसालम् 📚 ➤ ष.त . " आम का पेड़
संस्कृत: आम्रवृक्षः, इक्षुः · पर्याय: आम्र, चूत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रसाल 📚आम🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
रसाल
आम के नाम (२.४.३३) — आम्र, चूत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • रसालम्: रसमालाति - आ + ला + क, ष.त . (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें