🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:47:15 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रसाल
rasāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गन्ने के नाम (2.4.163) इक्षु
आम के नाम (2.4.33) आम्र · चूत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रसाल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आम ।
२. ऊख । गन्ना ।
३. कचहल ।
४. कुंदुर तृण ।
५. गोधूम । गेहुँ ।
६. अम्लवेत ।
७. शिलारस । लोवान ।
८. बोल नामक गंधद्रव्य ।
९. एक प्रकार का मूसा (को॰) ।
रसाल २ वि॰ [वि॰ स्त्री॰ रसाला]
१. मधुर, मीठा ।
२. रसीला ।
३. सुंदर । मनोहर ।
४. स्वादिष्ठ ।
५. मार्जित । शुद्ध ।
६. रसिया । रसिक । उ॰— तासों मुदिता कहत हैं, कवि मतिराम रसाल ।— मतिराम (शब्द॰) ।
रसाल ३ संज्ञा पुं॰ [अं॰ इरसाल] कर । राजस्व । खिराज । उ॰— श्रीनगर नैपाल जुमिला के छितिपाल भेजन रसाल चौर गढ़ कुही बाज की । —भूषण (शब्द॰) । दे॰ रिसाल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रसाल m. the mango tree, Prasannar.
the sugarcane, L.
the bread-fruit tree, L.
a kind of grass, L.
wheat, L.
a kind or mouse, Cat.
रसाल n. myrrh or frankincense, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (871,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रसालः [रस मालति आ-ला-क ष˚ त˚] 1 The mango tree; भृंगा रसालकुसुमानि समाश्रयंते Bv. 1. 10. --2 The olibanum tree. --3 The bread-fruit tree. --4 Wheat. --5 The sugar-cane. --ला 1 The tongue. --2 Curds [] mixed, with sugar and spices. --3 Dūrvā grass. --4 A vine or grape. --लं 1 Gum-myrrh. --2 Frankincense.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0907-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रसाल न० रसमालाति आ + ला--क ६ त० । १ सिह्लके २ गन्धरसे मेदि० । ३ शिखरिण्याम (पेयभेदे) तत्पाक- विधिः कृतान्नशब्दे २१८४ पृ० भावप्र० उक्तो दृश्यः । ४ रसनायां ५ दूर्वायां ६ विदार्य्यां ७ द्राक्षायाञ्च स्त्री मेदि० । ८ आम्रे “रसालः सालः समदृश्यताऽमुना” नैषधम् । ९ इक्षौ अमरः । १० पनसे शब्दर० । ११ गोधूमे १२ पुण्ड्रकेक्षौ च पु० राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4798,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रसालं, क्ली, (रसं आलातीति । आ + ला + कः ।) सिह्लकम् । बीलम् । इति मेदिनी ॥
रसालः, पुं, (रसं आलाति गृह्णाति । आ + ला + कः ।) इक्षुः । आम्रः । इत्यमरः ॥ (यथा, साहित्यदर्पणे १० परिच्छेदे अतिशयोक्त्यलङ्कारे । “प्रागेव हरिणाक्षीणां चित्तमुत्कलिकाकुलम् । पाश्चादुद्भिन्नवकुलरसालमुकुलश्रियः ॥”) पनसः । इति शब्दरत्नावली ॥ कुन्दरतृणम् ॥ गोधूमः । पुण्ड्रकनामेक्षुः । इति राजनिर्घण्टः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-107-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रसाल" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें