🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:56:24 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आम्र
āmra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
आम के नाम (2.4.33) चूत · रसाल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आम्र संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आम का पेड़ ।
२. आम का फल । यौ॰—आम्रवन=आम का वन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आम्र m. the mango tree, Mangifera Indica, MBh.; R.; Śak. &c.
आम्र n. the fruit of the mango tree, Suśr.; ŚBr.; &c;
a particular weight.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (147,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आम्रः [अम् गत्यादिषु रन् दीर्घश्च Uṇ. 2. 16] The mango-tree. --म्रं The fruit of the mango-tree. --Comp. --आवर्तः {1} N. of a tree (आम्रातक). {2} inspissated mango juice. --(र्तं) the fruit of आम्रातक. --कूटः the name of a mountain; सानुमानाम्रकूटः Me. 17. --गंधकः N. of a plant (समष्ठिलवृक्ष). --पेशी [आम्रस्य पेशीव] a portion of dried mango-fruit. --वणं [आम्रस्य वनं cf. P. VIII. 4. 5] a grove of mango trees; सोहमाम्रवणं छित्त्वा Rām.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0250-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आम्र पु० अम--गत्यादिषु रन् दीर्घश्च । १ स्वनामख्याते वृक्षे तस्य फलम् अण् तस्य लुक् । २ तत्फले च न० । आम्रस्य फलपुष्पादिगुणा उक्ता भा० प्र० । यथा “आम्र- पुष्पमतीसारकफपित्तप्रमेहनुत् । असृग्दुष्टिहरं शीतं रुचिकृत् ग्राहि वातलम् । आम्रं बालं कषायाम्लं रुच्यं मारुतपित्तकृत् । तरुणं तु तदत्यम्लं रूक्षं दोषत्रया स्रकृत् । आम्रमामं त्वचा हीनमातपेऽती व शीषितम् अम्लं स्वादु कषायं स्याद्भेदनं कफवातजित् । पक्वन्तु मधुरं वृष्यं सिग्धं शुक्रबलप्रदम् । गुरु वातहर हृद्यं बल्यं शीतमपित्तलम् । कषायानुरसं यह्निश्लेष्मशुक्र- विवर्द्धनम् । तदेव वृक्षसम्पक्वं गुरु वातहरं परम् । मधुराम्लं सरं किञ्चित् भवेत् पित्तप्रकोपणम् । आम्रं कृत्रिमपक्वं यत्तद्भवेत् पित्तनाशनम् । रसस्याम्लस्य हानेस्तु माधुर्याच्च विशेषतः । चूषितं तत् परं रुच्यं बलवीर्य्यकरं क्षघु । शीतलं शीघ्रपाकि स्याद्वा- तपित्तहरं सरम् । तद्रसोगालितो बल्यो गुरुर्वात [] हरः सरः । अहृद्यस्तर्पणोऽतीव वृंहणः कफवर्द्धनः । तस्य खण्डं गुरु परं रोचनं चरिपाकि च । मघुरं वृंहणं बल्यं शीतलं वातनाशनम् वातपित्तहरं रुच्यं वृंहणं बलवर्द्धनम् । वृष्यं वर्णकरं स्वादु दुग्धाक्तं गुरु शीतलम् । मन्दानलत्वम् विषमज्वरञ्च रक्तामयं बद्ध गुदोदरञ्च । आम्रातियोगो नयनामयञ्च करोति तस्मा- दति तानि नाद्यात् । एतदम्लाम्रविषयं मधुराम्रं परं न तु । मधुरस्य परं नेत्रहितत्वाद्या गुणायतः । शुण्ठ्य- म्भस्त्वनुपानं स्यादाम्राणामतिभक्षणे । जीरकं वा प्रयो- क्तव्यं सह सौवर्चलेन च । आम्रवीजं कषायं स्याच्छर्द्यतीसार नाशनम् । ईषदम्लञ्च मधुरं तथा हृदयदाहनुत् । आम्रस्य पल्लवं रुच्यं कफपित्तविनाशनम्” । पल्लवमत्र नव दलम् । अस्य शाकपाकप्रकारस्तत्रैव “स्विन्ना निष्पीडिताः कामं कोकिलाहारपल्लवाः । घृतसिन्धूत्थसंसिद्धा- रुच्या रामठवासिताः । सर्पिषा खण्डयुक्तास्ते तलि- ताश्चाम्रपल्लवाः । लवङ्गार्द्रकसंयुक्तामरीचै रुचिकारकाः” । अस्य पल्लवमुकुलानां पाकप्रकारस्तत्रैव “आम्रस्य चैव नव- ताम्ररुचिप्रबालाः खण्डीकृतालवणमिश्रितपिण्डिताश्च । वाह्लीकधूपनजुघोघृतदुग्धसिद्धाः सन्दीपयन्ति पवनस्य सखायमेते । मुकुलः सहकारशाखिनः शृतखण्डी- कृतसैन्धवान्वितः । दधिमन्थमरीचसंस्कृतश्चिरजाताम- रुचिं छिनत्ति हि । कफपित्तहरौ हृद्यौ मुखवैरस्य नाशनौ । वह्निसञ्जननौ रुच्यौ चूतजौ पुष्पपल्लवौ । आम्रमामं जलस्विन्नं मर्द्दितं दृढपाणिना । सिताशीता- म्बुसंयुक्तं कर्पूरमरिचान्वितम् । प्रपानकमिदं श्रेष्ठं भीमसेननिर्म्मितम् । सद्योरुचिकरं बल्यं शीघ्रमिन्द्रिय तर्पणमिति” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0769-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आम्र" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें