आम्रातकः, पुं, (आम्रं तद्रसम् आ ईषत् अतति माति । अत सातत्यगमने कृञादित्वात् वुन् ।) वृक्षविशेषः । आम्डा इति भाषा । तत्पपर्य्यायः । पीतनः २ कपीतनः ३ । इत्यमरः ॥ वर्षपाकी ४ । इति रत्नमाला ॥ पीतनकः ५ कपिचूडा ६ अभ्र- वाटिकः ७ भृङ्गीफलः ८ रसाढ्यः ९ तनुक्षीरः १० कपिप्रियः ११ अम्बरातकः १२ अम्बरीयः १३ कपिचूडः १४ । इति जटाधरः ॥ तदपक्वफलगुणाः । कषायत्वं । अम्लत्वं । हृत्कण्ठहर्षणत्वञ्च । तत्पक्व- फलगुणाः । मधुराम्लत्वं । स्निग्धत्वं । पित्तकफ- नाशित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ अपिच । तृप्ति- बलविष्टम्भाजीर्णकारित्वम् । गुरुत्वञ्च । इति राज- वल्लभः ॥ आम्रावर्त्तः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा मार्कण्डेयपुराणे । “आम्रानाम्रातकान् भव्यान् नारिकेलान् सतिन्दुकान्” । इति । अस्य पर्य्यायो गुणाश्च । “आम्रातकः पीतनश्च मर्कटाम्रः कपीतनः ॥ आम्रातमम्लं वातघ्नं गुरूष्णं रुचिकृत्सरम् । पक्वन्तु तुवरं स्वादु रसे पाके हिमं स्मृतं ॥ तर्पणं श्लेष्मलं स्निग्धं वृष्यं विष्टम्भि वृंहणं । गुरु बल्यम्मरुत्पित्तक्षतदाहक्षयास्रजित्” ॥ इति भावप्रकाशः ॥ “आम्रातकफलं वृष्यं सस्नेहं श्लेष्मवर्द्धनं” । इति सुश्रुतः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-184-c) स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।