🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:01:01 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रसोनक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रसोनक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रसोनक

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: लशुनम् · पर्याय: महौषध, लशुन, गृञ्जन, अरिष्ट, महाकन्द

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रसोनक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रसोनक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारसोनकःरसोनकौरसोनकाः
द्वितीयारसोनकम्रसोनकौरसोनकान्
तृतीयारसोनकेनरसोनकाभ्याम्रसोनकैः
चतुर्थीरसोनकायरसोनकाभ्याम्रसोनकेभ्यः
पञ्चमीरसोनकात् / रसोनकाद्रसोनकाभ्याम्रसोनकेभ्यः
षष्ठीरसोनकस्यरसोनकयोःरसोनकानाम्
सप्तमीरसोनकेरसोनकयोःरसोनकेषु
सम्बोधनहे रसोनकहे रसोनकौहे रसोनकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रसोनक
रसोनक
rasonaka
🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रसोन or रसो˚नक, m. id., Suśr.; L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (871,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रसोनकः, पुं, (रसोन + स्वार्थे कन् ।) रसुनः । तत्पर्य्यायः । “लशुनस्तु रसोनः स्यादुग्रगन्धो महौषधम् । अरिष्टो म्लेच्छकन्दश्च यवनेष्टो रसोनकः ॥” तस्योत्पत्तिर्यथा, -- “यदामृतं वैनतेयो जहार सुरसत्तमात् । तदा ततोऽपतद्बिन्दुः भुरसोनोऽभवद्भुवि ॥ पञ्चभिश्च रसैर्युक्तो रसेनाम्लेन वर्ज्जितः । तस्माद्रसोन इत्युक्तो द्रव्याणां गुणवेदिभिः ॥” अस्यावयवगुणाः । “कटुकश्चापि मूलेषु तिक्तः पत्रेषु संस्थितः । नाले कषाय उद्दिष्टो नालाग्रे लवणः स्मृतः । बीजे तु मधुरः प्रोक्तो रसस्तद्गुणवेदिभिः ॥” अस्य भक्षणगुणाः । “रसोनो बृंहणो वृष्यो स्निग्धोष्णः पाचनः सरः । रसे पाके च कटुकस्तीक्ष्णो मधुरको मतः ॥ भग्नसन्धानकृत् कण्ठ्यो गुरुः पित्तास्रवृद्धिदः । बलवर्णकरो मेधाहितो नेत्र्यो रसायनः ॥ हृद्रोगजीर्णज्वरकुक्षिशूल- विबन्धगुल्मारुचिकासशोफान् । दुर्नामकुष्ठानलसादजन्तु- समीरणश्वासकफांश्च हन्ति ॥ मद्यं मांसं तथाम्लञ्च हितं लशुनसेविनाम् ॥ व्यायाममातपं रोषमतिनीरपयो गुडम् । रसोनमश्नन् पुरुषस्त्यजेदेतन्निरन्तरम् ॥” इति भावप्रकाशः ॥ (तथास्यान्या विवृतिर्यथा, -- “अमृतमथने जातः सुरासुरग्रहो महान् । [] जहार वैनतेयश्च चञ्चुना त्रिदिवं गतः ॥ संग्रामश्रमसम्प्राप्ते श्रमवेगप्रधाविते । आरूढे वैक्लवं प्राप्ते च्युता ह्यमृतबिन्दवः ॥ सकृत् सन्दूषिते देहे पतितास्तत्र संस्थिताः । तस्मात् कालवशाज्जातं दुर्भिक्षं द्बादशाब्दि- कम् ॥ विशुष्काः कानने सर्व्वा वृक्षकाण्डप्रतानिकाः । तस्माच्च कानने सर्व्वे प्रकृष्टं गहनं गताः ॥ तेषां मध्ये जराग्रस्तो गतिहीनोऽतिजर्ज्जरः । सयष्टिः सरणिक्षुण्णः शीर्णदन्तावलीमुखः ॥ सव्यक्तस्थैः क्षुधापन्नैः ऋषिभिस्तत्र विश्रुतः । सोऽपि क्षुधातुरः सर्व्वां पर्य्यट्त्युर्व्वरां महीम् ॥ कुत्रचित् पुण्ययोगेन दृष्टवान् विटपान् शुभान् । नीलशैवालसङ्काशान् शाद्बलान् बहुलान् भुवि । क्षुधासंपीडनेनापि भुक्तवान् साद्वलानपि ॥ षण्मासानन्तरे शुष्कान् विटपान् तदनन्तरम् । भुक्तवान् कन्दकान् सोऽपि मासमेकं तथा ऋषिः ॥ पश्चात् सुभिक्षे सञ्जाते सर्व्वे चैकत्र संस्थिताः । सोऽपि वृद्धो युवा भूत्वा गतस्तत्र च यत्र ते ॥ तं दृष्ट्वा विस्मयापन्नाः पप्रच्छुः किं कृतं त्वया । नोक्तवान् सोऽपि किञ्चिच्च रुषा तैः शापित- स्ततः ॥ यत्त्वया स्वादितं द्रव्यं तदभक्ष्यं द्बिजातिभिः । दुर्गन्धमपि चित्रञ्च तस्माज्जातं रसोनकम् ॥” “तेन रसोनकं नाम विख्यातं भुवनत्रये । कुक्कुटाण्डनिभं ग्रीष्मे शीर्णपर्णं समुद्धरेत् ॥ बद्ध्वा पुटे सुनिर्गुप्तं धारयेत्तन्महामते । दीप्ताग्निदर्शनात्तेन म्रियते दीर्य्यते भुवि ॥ वर्षासु शिशिरे चैव कारयेन्मात्रया युतम् । रामठं जीरके द्वे च अजमोदाकटुत्रयम् ॥ घृतसौवर्च्चलोपेतं वातरोगे विशेषतः । मातुलुङ्गरसेनापि शूलानाहे प्रकीर्त्तितः ॥” इति हारीते कल्पस्थाने तृतीयेऽध्याये ॥ अस्यान्यत् द्विजाभक्ष्यत्वकारणादिकं रसोनशब्दे द्रष्टव्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-109-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रसोनकरसोनक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रसोनक 📚 ➤ or रसो˚नक, m. id., Suśr.; L उमा-कोश
संस्कृत: लशुनम् · पर्याय: महौषध, लशुन, गृञ्जन, अरिष्ट, महाकन्द

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रसोनक 📚or रसो˚नक, m. id., Suśr.; L🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
रसोनक
लहसुन के नाम (२.४.१४८) — महौषध, लशुन, गृंजन, अरिष्ट, महाकन्द

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें