🕉️ 23 November 2026, Monday · 01:53:55 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रहःशील

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रहः+शील

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रहः

अर्थ: एकान्तता, एकान्तवास, अकेलापन, एकाकीपन, निर्जनता

संस्कृत: विजनः · पर्याय: विविक्त, विजन, छन्न, निःशलाक, उपांशु

व्युत्पत्ति: रह् + असुन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रहस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. रहस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. अव्ययम्
  4. रहस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. रह् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  6. रह (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — रहस् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारहःरहसीरहांसि
द्वितीयारहःरहसीरहांसि
तृतीयारहसारहोभ्याम्रहोभिः
चतुर्थीरहसेरहोभ्याम्रहोभ्यः
पञ्चमीरहसःरहोभ्याम्रहोभ्यः
षष्ठीरहसःरहसोःरहसाम्
सप्तमीरहसिरहसोःरहस्सु / रहःसु
सम्बोधनहे रहःहे रहसीहे रहांसि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

शील

अर्थ: मनन करना, मन को एकाग्र करना, पूजा करना

संस्कृत: समाधौ

अंग्रेज़ी: to meditate,to practise, to concentrate, to think, to pray, to worship

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शील् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. शील (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. शील (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — शील् (भ्वादिगण) · अर्थ: मनन करना, मन को एकाग्र करना, पूजा करना (समाधौ)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमशीलतात् / शीलताद् / शीलतुशीलताम्शीलन्तु
मध्यमशील / शीलतात् / शीलताद्शीलतम्शीलत
उत्तमशीलानिशीलावशीलाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: शीलति · लिट्: शिशील · लुट्: शीलिता · लृट्: शीलिष्यति · लोट्: शीलतात् · लङ्: अशीलत् · विधिलिङ्: शीलेत् · आशीर्लिङ्: शील्यात् · लुङ्: अशीलीत् · लृङ्: अशीलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: शीलन · ण्वुल्: शीलकः · तृच्: शीलिता · ण्यत्: शील्यः · तव्य: शीलितव्यः · अनीयर्: शीलनीयः · क्त: शीलितः · क्तवतु: शीलितवान् · शतृ: शीलन् · स्य-शतृ: शीलिष्यन् · क्त्वा: शीलित्वा · ल्यप्: प्रशील्य · तुमुन्: शीलितुम् · णमुल्: शीलम् · घञ्: शीलः · क्तिन्: शील्ति · क्वसु: शिशील्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रहस्
रहस्
rahas
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
एकान्त में (2.8.23) उपांशु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रहस् संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गुप्त भेद । छिपी बात ।
२. आनंदमय लोला । क्रीड़ा । खेल ।
३. आनंद । सुख ।
४. योग, तंत्र या ओर किसी संप्रदाय की गुप्त बात । गूढ तत्व । मर्म ।
५. एकांतता । एकांत स्थान ।
६. सत्य (को॰) ।
७. शोघ्रता । द्रुतता (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. रहस् n. (for 2. See p. 871, col. 1) swiftness, speed, velocity, BhP.
2. रहस् n. (for 1. See p. 859, col. 3) a lonely or deserted place, loneliness, solitude, privacy, secrecy, retirement (रहस् ind., ˚सि ind. and ˚स्सु ind. privately, in secret), Mn.; MBh. &c.
a secret, mystery, mystical truth, Kāv.; Pur.
sexual intercourse, copulation, L.
रहस् ind., privately, in secret
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (859,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रहस् n. [रह्-असुन्] 1 Solitude, privacy, loneliness, retirement, secrecy; रहसि रमते Māl. 2. 2; [] R. 3. 3, 15. 92; Pt. 1. 138. --2 A deserted or lonely place, hiding-place. --3 A secret, mystery. --4 Copulation, coition. --5 Truth. --6 Swiftness. --7 A privity. --ind. Secretly, clandestinely, privately, in private or secret; अतः परीक्ष्य कर्तव्यं विशेषात्संगतं रहः Ś. 5. 24; oft. in comp.; वृत्तं रहःप्रणयमप्रतिपद्यमाने 5. 23.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0907-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रहःरहस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: रहस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | अव्ययम्
शीलशील् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: शील (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | शील (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रहः 📚 ➤ एकान्तता, एकान्तवास, अकेलापन, एकाकीपन, निर्जनता
संस्कृत: विजनः · पर्याय: विविक्त, विजन, छन्न, निःशलाक, उपांशु

शील 📚 ➤ मनन करना, मन को एकाग्र करना, पूजा करना
संस्कृत: समाधौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रहस् 📚गुप्त भेद । छिपी बात🟠🔵🟣
शील् 📚(rather Nom. fr. शील below) cl. 1. P. शीलति (pf. शिशील &c.), to medita…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
रहस्
एकान्त (२.८.२२) — विविक्त, विजन, छन्न, निःशलाक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • रहः: रह् + असुन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬