🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:29:52 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

रहा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

रहा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रहा

अर्थ: त्यागना, छोडना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: त्यागे

अंग्रेज़ी: to abandon,to quit, to leave

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रहा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रह् + अच्
  2. रहा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: रह् + अच्
  3. रहा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: रह् + अच्
  4. रह (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. रहा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: रह् + अच्
  6. रह (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — रहा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारहारहेरहाः
द्वितीयारहाम्रहेरहाः
तृतीयारहयारहाभ्याम्रहाभिः
चतुर्थीरहायैरहाभ्याम्रहाभ्यः
पञ्चमीरहायाःरहाभ्याम्रहाभ्यः
षष्ठीरहायाःरहयोःरहाणाम्
सप्तमीरहायाम्रहयोःरहासु
सम्बोधनहे रहेहे रहेहे रहाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — रह् (भ्वादिगण) · अर्थ: त्यागना, छोडना (त्यागे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमरहतिरहतःरहन्ति
मध्यमरहसिरहथःरहथ
उत्तमरहामिरहावःरहामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: रहति · लिट्: रराह · लुट्: रहिता · लृट्: रहिष्यति · लोट्: रहतात् · लङ्: अरहत् · विधिलिङ्: रहेत् · आशीर्लिङ्: रह्यात् · लुङ्: अरहीत् · लृङ्: अरहिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रहण · ण्वुल्: राहकः · तृच्: रहिता · ण्यत्: राह्यः · तव्य: रहितव्यः · अनीयर्: रहणीयः · क्त: रहितः · क्तवतु: रहितवान् · शतृ: रहन् · स्य-शतृ: रहिष्यन् · क्त्वा: रहित्वा · ल्यप्: प्ररह्य · तुमुन्: रहितुम् · णमुल्: राहम् · घञ्: राहः · क्तिन्: राढि · क्वसु: रेहिवान्

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रहारहा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रह् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: रहा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: रह् + अच् | रहा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: रह् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

रहा 📚 ➤ त्यागना, छोडना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: त्यागे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रहा 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • रहा: रह् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें