🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:43:46 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

राती

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

राती

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

राती

अर्थ: देना, मिल जाना (वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद))

संस्कृत: दाने

अंग्रेज़ी: to give, to grant

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. राती (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रा + शतृ
  2. राति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: रै + क्तिन्
  3. राति (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: रै + क्तिन्
  4. रात् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: रा + शतृ
  5. रात् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: रा + शतृ
  6. रातिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  7. राति (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन · कृदन्त: रै + क्तिन्
  8. रात् (नपुं.) — सम्बोधन, द्विवचन · कृदन्त: रा + शतृ

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — राती (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारातीरात्यौरात्यः
द्वितीयारातीम्रात्यौरातीः
तृतीयारात्यारातीभ्याम्रातीभिः
चतुर्थीरात्यैरातीभ्याम्रातीभ्यः
पञ्चमीरात्याःरातीभ्याम्रातीभ्यः
षष्ठीरात्याःरात्योःरातीनाम्
सप्तमीरात्याम्रात्योःरातीषु
सम्बोधनहे रातिहे रात्यौहे रात्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — रा (अदादिगण) · अर्थ: देना, मिल जाना (दाने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमरातिरातःरान्ति
मध्यमरासिराथःराथ
उत्तमरामिरावःरामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: राति · लिट्: ररौ · लुट्: राता · लृट्: रास्यति · लोट्: रातात् · लङ्: अरात् · विधिलिङ्: रायात् · आशीर्लिङ्: रायात् · लुङ्: अरासीत् · लृङ्: अरास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: राण · ण्वुल्: रायकः · तृच्: राता · यत्: रेयः · तव्य: रातव्यः · अनीयर्: राणीयः · क्त: रातः · क्तवतु: रातवान् · शतृ: रान् · स्य-शतृ: रास्यन् · क्त्वा: रात्वा · ल्यप्: प्रराय · तुमुन्: रातुम् · णमुल्: रायम् · घञ्: रायः · क्तिन्: राति · क्वसु: ररिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — राति
राति
rāti
ⓘ "राती" ठीक इसी रूप में नहीं मिला — निकटतम शब्द दिखाया गया है।
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
राति पु १ संज्ञा स्त्री॰[हिं॰ रात] दे॰ रात । उ॰— रातिहिं घाट घाट की तरनी । आई अगनित जाहिं न बरनी ।— मानस, २ । २२० ।
राति २ वि॰ [सं॰]
१. उदार ।
२. संनद्ध । तैयार [को॰] ।
राति ३ संज्ञा पुं॰ मित्र । अराति का विलोम ।
२. उपहार । उपा- यन ।
३. धन । संपत्ति [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
राति mfn. ready or willing to give, generous, favourable, gracious, RV.; AV.; VS.; Br.
राति f. a favour, grace, gift, oblation, RV. &c. &c. (in RV. also ‘the Giver’ conceived of as a deity and associated with Bhaga; इन्द्रस्य राती v.l. ˚तिः N. of a Sāman, ĀrṣBr.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (871,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
राति a. Ved. 1 Liberal, favourable, generous. --2 Ready. --तिः A friend (opp. to अरातिः). --f. 1 Giving, bestowing, presentation, --2 [] A favour. --3 A gift, present. --Comp. --साच् a. --(षाच्) bestowing gifts, liberal, bountiful.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0910-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "राती" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
रातीराती (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: रा + शतृ 📚
अन्य सम्भावना: राति (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: रै + क्तिन् | राति (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: रै + क्तिन्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

राती 📚 ➤ देना, मिल जाना (वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद))
संस्कृत: दाने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
राती 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • राती: रा + शतृ — वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें