🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:12:30 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

राशिः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

राशिः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

राशिः

अर्थ: ढेर, अंबार, संग्रह, परिणाम, समुदाय

संस्कृत: समूहः, मेषादयः, धान्यादिराशिः · पर्याय: पुञ्ज, उत्कर, कूट

व्युत्पत्ति: अश्नुते व्याप्नोति-अश् + इञ्, धातोरुडागमच्स (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. राशि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. राशि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — राशि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाराशिःराशीराशयः
द्वितीयाराशिम्राशीराशीन्
तृतीयाराशिनाराशिभ्याम्राशिभिः
चतुर्थीराशयेराशिभ्याम्राशिभ्यः
पञ्चमीराशेःराशिभ्याम्राशिभ्यः
षष्ठीराशेःराश्योःराशीनाम्
सप्तमीराशौराश्योःराशिषु
सम्बोधनहे राशेहे राशीहे राशयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — राशि
राशि
rāśi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
राशि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] एक ही तरह की बहुत सी चीजों का समूह । ढेर । पुंज । जैसे,—अन्न की राशि । क्रि॰ प्र॰—लगना ।—लगाना । मुहा॰—राशि बैठना = गोद बैठना । दत्तक पुत्र होना ।
३. क्रांतिवृत्त में पड़नेवाले विशिष्ट तारासमूह जिनकी संख्या बारह है और जिनके नाम इस प्रकार हैं—मेष, वृष, मिथुन, कर्क, सिंह, कन्या, तुला, वृश्चिक, धन, मकर, कुंभ और मीन । विशेष—आकाश में पृथ्वी जिस मार्ग से होकर सूर्य की परिक्रमा करती है, वह क्रांतिवृत्त कहलाता है । परंतु पृथ्वी पर से देखने पर साधारणतः यही जान पड़ता है कि सूर्य ही उस क्रांतिवृत्त पर होकर चलता और पृथ्वी की परिक्रमा करता है । इस क्रांतिवृत्त पर दोनों ओर प्रायः ८० अंश तक अनेक तारासमूह फैले हुए हैं । इनमें से प्रत्येक तारासमूह में से होकर गुजरने में सूर्य को प्रायः एक मास लगता है; इसी विचार से समस्त क्रांतिवृत्त बराबर बराबर बारह भागों में बाँट दिया गया है जिन्हें राशि कहते हैं । प्रत्येक तारासमूह की आकृति के अनुसार ही उनका नाम भी रख लिया गया है और उसमें के तारे भी गिन लिए गए हैं । जैसे,—मेष कहलानेवाली राशि का आकार भी मेष या भेड़े के समान है और उसमें ६६ तारे हैं । इसी प्रकार १४१ तारों के एक समूह का आकार वृष या बैल के समान है; और इसी लिये उसे वृष कहते हैं । फलित ज्योतिष में भिन्न भिन्न राशियों के भिन्न भिन्न स्वरूप, वर्ण, स्वभाव, गुण, कार्य, अधिपति, देवता आदि दिए ग ए हैं और उनमें से प्रत्येक में जन्म लेने का अलग अलग फल कहा गया है । विद्वानों का अनुमान है कि राशिविभाग भारतीय आर्यों के प्राचीन ज्योतिष में नहीं था, केवल नक्षत्रविभाग था । राशिविभाग बाबुलवालों से लिया गया है । वैदिक साहित्य में राशियों के नाम नहीं हैं, केवल नक्षत्रों के नाम हैं । विशेष दे॰ नक्षत्र । मुहा॰—राशि आना = अनुकूल होना । मुआफिक होना । राशि मिलना = (१) दो व्यक्तियों का एक ही राशि में जन्म होना । (२) मेल मिलना । पटरी बैठना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
राशि m. (L. also f.; once m.c. in R. f(ई). ; derivation doubtful, but cf. Uṇ. iv, 32) a heap, mass, pile, group, multitude, quantity, number, RV. &c. &c.
(in arithm.) a sum or the figure or figures put down for an operation (such as multiplying, dividing &c.), Col.
a measure of quantity (= द्रोण), ŚārṅgS.
a sign of the zodiac (as being a certain sum or quantity of degrees), one-twelfth part of the ecliptic, an astrological house, MBh.; VarBṛS. &c. (cf. IW. 178)
राशि a division of beings, Sukh. i.
a heap of corn, L.
N. of an Ekāha, ŚrS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (879,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
राशिः [अश्नुते व्याप्नोति, अश्-इञ् धातोरुडागमश्च; cf. Uṇ. 4. 132] 1 A heap, mass, collection, quantity, multitude; धनराशिः, तोयराशिः, यशोराशिः &c. --2 The numbers or figures put down for any arithmetical operation (such as adding, multiplying &c.). --3 A sign of the zodiac. --Comp. --अधिपः, the regent of an astrological house. --गत a. {1} heaped, piled up. {2} summed up. --चक्रं the zodiac. --त्रयं the rule of three. --नामन् n. a name given to a child taken from the Rāśi under which he is born. --भागः a fraction. ˚अनुबंधः the addition of fractions. --भोगः the passage of the sun, moon, or any planet through a sign of the zodiac.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0912-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
राशि पु० अश्नुते व्याप्नोति अश्--इन् धातोरुडागमश्च । धान्यादीनां १ पुञ्जे अमरः । ज्योतिश्चक्रस्य द्वादर्शाशे २ मेसादौ “दृश्ये राशिप्रसिद्धये” इति लीलावतीप्रसिद्धे [] ३ व्यक्ताव्यक्तगणभेदे यथा त्रैराशिकपञ्चराशिकादिशब्दे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4807-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
राशिः, पुं, (राशते इति । राश शब्द + इण् । यद्वा, अश्नुते व्याप्नोतीति । अशू व्याप्तौ + “अशि- पणाय्यो रुडायलुकौ च ।” उणा० ४ । १३२ । इति इण् रुडागमश्च ।) धान्यादिसमूहः । तत्पर्य्यायः । पुञ्जः २ उत्करः ३ कूटम् ४ । [] इत्यमरः । २ । ५ । ४२ ॥ समुच्चयः ५ समा- हारः ६ । इति जटाधरः ॥ अश्नुते व्याप्नोति इति राशिः । अशू ञ व्यप्तिसंहत्योरित्यस्मात् नाम्नीति इञ् निपातनाद्रेफागमः । इति भरतः ॥ * ॥ (यथा, शकुन्तलायाम् १ अङ्के । “न खलु न खलु बाणः सन्निपात्योऽयमस्मिन् मृदुनि मृगशरीरे तुलराशाविवाग्निः ॥”) ज्योतिश्चक्रस्य द्वादशांशः । तस्योत्पत्तिर्यथा, -- अथ सृष्ट्यां मनश्चक्रे ब्रह्माहङ्कारमूर्त्तिभृत् । मनसश्चन्द्रमा जज्ञे सूर्य्योऽक्ष्णोस्तेजसां निधिः ॥ मनसः खं ततो वायुरग्निरापो धरा क्रमात् । गुणेकवृद्ध्या पञ्चैव महाभूतानि जज्ञिरे ॥ अग्नीषोमौ भास्करेन्दू ततस्त्वङ्गारकादयः । तेजोभूखाम्बुवातेभ्यः क्रमशः पञ्च जज्ञिरे ॥ पुनर्द्वादशधात्मानं विभजेद्राशिशंज्ञकम् । नक्षत्ररूपिणं भूयः सप्तविंशात्मकं वशी ॥” इति सूर्य्यसिद्धान्ते गोलाध्यायः ॥ * ॥ तस्य संस्थानं यथा, -- “विषुवत्क्रान्तिवृत्त्यैक्यात् पूर्व्वभागस्थिताः स्थिराः । मेषाद्या राशयः क्रान्तिवृत्तयः पूर्व्वदिक्क्रमात् ॥” इति मुनीश्वरकृतसार्व्वभौमसिद्धान्तः ॥ * ॥ अथ राश्यादिनिर्णयः । “मेषवृषमिथुनकर्क्कटसिंहाः कन्या तुलाथ वृश्चिकभम् । धनुरथ मकरः कुम्भो मीन इति च राशयः कथिताः ॥” इति राशिकथनम् ॥ * ॥ “अश्विन्या सह भरणी कृत्तिकापादश्च कीर्त्तितो मेषः । १ । वृषभः कृत्तिकाशेषं रोहिण्यर्द्धश्च मृग- शिरसः ॥ २ ॥ मृगशिरसोऽर्द्धं चार्द्रा पुनर्व्वसोस्त्रिपादो मिथु- नम् । ३ । पादः पुनर्व्वसोरन्त्यः पुष्योऽश्लेषा च कर्कटः ॥ ४ ॥ सिंहोऽथ मघा पूर्व्वफल्गुणी पाद उत्तरायाः । ५ । तच्छेषं हस्ता चित्रार्द्धञ्च कन्यकाख्यः ॥ ६ ॥ तोलिनि चित्रार्द्धं स्वाती विशाखायाः पाद- त्रयम् । ७ । अलिनि विशाखा पादस्तथानुराधान्विता ज्येष्ठा ॥ ८ ॥ मूल पूव्वाषाढा प्रथमश्चाप्युत्तरांशको धन्वी । ९ । मकरस्तत्परिशेषं श्रवणा चांर्द्धं धनिष्ठायाः ॥ १० ॥ धनिष्ठार्द्धं शतभिषा पुर्व्वभाद्रपदपादत्रयं कुम्भः । ११ । पूर्व्वभाद्रपदाशेषस्तथोत्तरा रेवती मीनः ॥” ११ ॥ इति राशिनक्षत्रभेदकथनम् ॥ * ॥ “राशिनामानि च क्षेत्रं भमृक्षे गृहनाम च । मेषादीनाञ्च पर्य्यायं लोकादेव विचिन्तयेत् ॥” इति राशिपर्य्यायकथनम् ॥ * ॥ “क्रियतावुरिजितुमकुलीरलेयपाथेययूककौ- र्पाख्याः । [] तौक्षिक आकोकेरो हृद्रोगश्चान्त्यभं चेत्थम् ॥” इति मेषादीनां विशेषनामकथनम् ॥ * ॥ “अरुणसितहरितपाटलपाण्डुविचित्राः सिते- तरपिषङ्गौ । पिङ्गलकर्व्वुरवभ्रुमलिना रुचयो यथासंख्यम् ॥” इति मेषादीनां वर्णभेदकथनम् ॥ * ॥ “मत्स्यौ घटी नृमिथुनं सगदं सवीणं चापी नरोऽश्वजघनो मकरो मृगास्यः । तौली सशस्यदहना प्लवगा च कन्या शेषाः स्वनामसदृशाः स्वचराश्च सर्व्वे ॥” अश्वजघनोऽश्वाकारजघनो नतु अश्वारूढ- इति जघनः । उत्तरत्र चतुश्चरणत्वकथनात् । राश्यधिष्ठातृदेवताकथनम् ॥ * ॥ “क्रूरोऽथ सौम्यः पुरुषोऽङ्गना च ओजोऽथ युग्मं विषमः समश्च । चरास्थरद्ब्यात्मकनामघेया मेषादयोऽमी क्रमशः प्रदिष्टाः ॥” इति राशीनां क्रूरसौम्यादिविवेकः ॥ * ॥ दैवज्ञमनोहरे । “पुण्यश्च पुष्करश्चैव आघानाख्यस्तथैव च । श्रुत्या वृत्त्या भवन्त्येते नित्यं द्बादश राशयः ॥” इति पुण्यादिविवेकः ॥ * ॥ “मिथुनतुलाघटकन्या द्बिपादाख्याश्चापपूर्व्व- भागश्च । मृगधनुराद्यन्तार्द्धे वृषाजसिंहाश्चरणाः ॥” इति द्विपदचतुष्पदराशिकथनम् ॥ * ॥ “कर्कटवृश्चिकमीना मकरान्त्यार्द्धञ्च कीट- संज्ञाः स्युः । वृश्चिकराशिर्मुनिभिः सरीसृपत्वेन निर्द
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "राशि" आता है (60)
चय समूह । ढेर । राशिषंड राशि । समूहधृषु ढेर । राशि । समूहवृंद समूह । झुंड । राशि । ढेर । यौ॰—वृंदगान=समवेत गायन । कई गायकों का एक सा…संचय राशि । समूह । ढेरसमूह एक हो तरह की बहुत सी चोजों का ढेर । राशिउत्कर राशि । ढेरस्तूप मिट्टी आदि का ढेर । अटाला । राशिविवर्त समुदाय । समुह । राशिसंस्त्याय संचय । राशि । ढेरसंपुंज राशि । ढेरसमवहार ढेर । राशिऔकन राशि । ढेर । विशेष—औकन ज्वार के उन बालों वा भुट्टों के ढेर को कहते हैं…ढेर नीचे ऊपर रखी हुई बहुत सी वस्तुओं का समूह जो कुछ ऊपर उठा हुआ हो । राशि …थोक ढेर । राशि । अटालाखरही † संज्ञा स्त्री॰ (घास या अन्न आदि का) ढेर । समूह । राशिढेरो ढेर । समूह । अटाला । राशितूदा ढेर । ढेरी । राशिअंबार ढ़ेर । समूह । राशि । अटालाअटंबर अटाला । ढेर । राशिअटाला ढेर । कूरा । राशि । अंबारजाथका † पु संज्ञा स्त्री॰ ढेरी । ढेर । राशिअटा घर के ऊपर की कोठरी या छत । अटारी । कोठा । उ.—छिनकु चलति, ठठुकति छिनकु,…टार घोड़ावनि याचनाअगार निवासस्थान । धाम । गृहउपचय वृद्धि । उन्नति । बढ़तीकलिल मिला जुला । ओतप्रोत । मिश्रितनिकर एक प्रकार का घूटने तक का खुला पायजामापिंड कोई गोल द्रव्यखंड । गोल मटोल टुकड़ा गोलाविसर आगे जाना । गमन करना । जानासावन श्रावण का महीना । आषाढ़ के बाद का और भाद्रपद के पहले का महीना । श्रावण…निकाय समूह । झुंड़प्रकर अगरु । अगर नामक गंध द्रव्यप्रचय वेदपाठ विधि में एक प्रकार का स्वर जिसके उच्चारण के विधानानुसार पाठक को…मुष्क अंडकोपसंहति मिलाव । मेलसमवाय समूह । झुंडस्तोम स्तुति । प्रार्थनासंभृति एकत्र करने की क्रिया या भावसमाहार बहुत सी चीजों को एक जगह इकट्ठा करना । संग्रहसंख्यात परिगणित । गिना हुआसमुच्चय बहुत सी चीजों का एक में मिलना । समाहार । मिलनदाम रस्सी । रज्जु । यौ॰— दामोदरपोल शून्य स्थान । अवकाश । खाली जगह । जैसे, ढोल के भीतर पोलवायक वह जो बुनता हो । बुननेवालाप्रचाय हाथ से कोई चीज इकट्ठा करनाप्राग्भार पर्वत के आगे का भागअमार † संज्ञा पुं॰असुरा रातसमूहन एक साथ मिलानावर्गणा गुणन । घातप्रभूतता अधिकता । बहुतायतप्राचुर्य प्रचुर होने का भाव । अधिकता । प्रचुरता । बहुतायतपटलक आवरण । पर्दा । झिलमिली । बुरकासंघट सघटन । मिलन । सयोगपूगकृत स्तूप के आकार में स्थापित । स्तूपाकार किया हुआ । जो टीले के आकार का होथाक गाँव की सरहद । ग्रामसीमाकूरा ॰ पुं॰सैका ‡ ^१ संज्ञा पुं॰

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
राशिःराशि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: राशि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

राशिः 📚 ➤ ढेर, अंबार, संग्रह, परिणाम, समुदाय
संस्कृत: समूहः, मेषादयः, धान्यादिराशिः · पर्याय: पुञ्ज, उत्कर, कूट

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
राशि 📚एक ही तरह की बहुत सी चीजों का समूह । ढेर । पुंज । जैसे,—अन्न की राशि ।…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
राशि
ढेर (२.५.४५) — पुंज, उत्कर, कूट

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • राशिः: अश्नुते व्याप्नोति-अश् + इञ्, धातोरुडागमच्स (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬